Álemde balamasy joq sý nysany: Sátbaev kanalynyń elorda úshin mańyzy qandaı

Óńirdegi basty sý arterııasy – Ertis ózeni. «Qazgıdromet» RMK derekterine súıensek, sý basseıniniń aǵyn kólemi 36,4 sharshy shaqyrym. Ózenniń sý jınaý alańy 260 myń sharshy shaqyrymǵa teń bolsa, arnanyń eni ortasha eni 500-600 metr, keı jerlerde 3,5 shaqyrymǵa deıin jaıylyp ketedi. Bul respýblıka boıynsha eń joǵary kórsetkish. Óńir boıynsha 720 shaqyrymdy basyp ótetin Ertis – aýyz sýdyń da, tehnıkalyq sýdyń da negizgi kózi.

– 2025 jylǵy derekter boıynsha Semııarsk gıdrobeketi tusyndaǵy (oblys ortalyǵynan 200 shaqyrym jerde) ózenniń ortasha jyldyq sý shyǵyny sekýndyna 938 tekshe metr bolsa, «Prıırtyshskoe» aýmaǵyndaǵy aǵyn kólemi sekýndyna 29,2 shaqyrymǵa jetken. Bul kórsetkishter ózenniń oblystaǵy erekshe áleýetin baıqatyp otyr, - dep habarlady Kazinform tilshisine «Qazgıdromet» RMK oblystyq fılıalynan.

Ertistiń áleýetin tirshilik turǵysynan tıimdi paıdalanyp, elimizdiń birneshe oblysyna, tipti Astana qalasyna sý jetkizip turǵan Sátbaev atyndaǵy kanaldyń ereksheligin aıtpasqa bolmas. Ol 1970 jyldary akademık Sh. Shókınniń bastamasymen salynyp, Ortalyq Qazaqstannyń ónerkásiptik aýdandary men aýyl sharýashylyǵyn sýmen qamtamasyz etýge baǵyttaldy. Kanaldyń bas sý jınaý sý toraby Ertis ózeniniń sol jaǵalaýyndaǵy Belaıa ózeniniń arnasynda, Ertistiń negizgi arnasyna quıatyn jerden 9 km jerde ornalasqan. Bas sý jınaý qurylystarynyń quramyna Belaıa ózenindegi sý tireý bógeti, № 106 sý tógiletin jol jáne №1 sorǵy stansasy kiredi. Sondaı-aq, bas sý qabyldaǵyshtyń qurylystaryna Belaıa ózeniniń tazartylǵan jáne tereńdetilgen ýchaskesi, №1 sorǵy stansasyna deıingi arnasy da jatady. Sý arnasynyń jalpy uzyndyǵy 458 shaqyrym, Qaraǵandy qalasynyń № 1 sý kóterý sorǵy stansasynda aıaqtalady. Al ótkizý qabileti týraly aıtar bolsaq, bastapqy baǵytynda sekýndyna 76 tekshe metr sý aıdap, sońǵy bólikterinde 13 m/s-qa deıin ózgeredi. Kanaldyń 272 shaqyrymy Pavlodar oblysynda, ózgesi Qaraǵandy oblysy boıynsha ótedi.

– 2001 jyldan bastap kanal sýy Esil ózenine, odan ári elordany sýmen jabdyqtaý úshin Astana sý qoımasyna jiberilip keledi. Ertis ózeninen alynatyn kanal sýy jolaı 22 sorǵy stansasynyń kómegimen 418 metr bıiktikke deıin kóteriledi. Odan soń aýyrlyq kúshiniń áserimen Qaraǵandy men basqa da eldi mekenderge óz betimen aǵady. Mundaı erekshe qurylystyń jer betinde balamasy joq ekenin aıtýymyz kerek, - deıdi Sý resýrstaryn retteý, qorǵaý jáne paıdalaný komıteti Sý resýrstaryn memlekettik esepke alý jáne kadastr basqarmasynyń basshysy Erlan Jumabaev.

Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrliginiń málimetinshe, búginde oblys aýmaǵynda 329 kól bar. Deıturǵanmen negizgi sý kózi Ertis ózeni bolýy sebepti, ony qorǵaý, arnasyn turaqty deńgeıde ustaý máselesi ózekti bola túsýde. Aımaqta sońǵy jyldary ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵy salalaryndaǵy sý tutynýdyń ósýi de sý resýrstaryna túsetin júktemeni arttyrǵan. Onyń ústine sý deńgeıiniń maýsymdyq qubylyp turatyny, kórshiles memleketterdegi sý paıdalaný kóleminiń artýy belgili bir qaýipterdi týdyrmaı qoımaıtyny anyq.

– Jalpy alǵanda, Ertis-Baıan óńiri sý resýrstarymen jetkilikti deńgeıde qamtamasyz etilgen óńirlerdiń qataryna jatqanymen, negizgi sý kózi – Ertis ózenine táýeldiligi oılandyrmaı qoımaıdy. Ylǵal az jyldary nemese transshekaralyq aǵynnyń ózgerýi jaǵdaıynda jekelegen salalarda sý jetispeýshiligi baıqalyp qalyp jatatyny jasyryn emes. Osyǵan baılanysty sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný, esepke alý jáne basqarý júıesin jetildirý mańyzdy baǵyt bolyp qala beredi. Memleket tarapynan sý tapshylyǵyn joıý baǵytynda keshendi jumystar qolǵa alynǵan, onyń ishinde Ertis ózeniniń áleýeti de eskerilgen. 2024–2028 jyldarǵa arnalǵan jospar aıasynda jańadan sý qoımalaryn salý, sý toraptaryn qalpyna keltirý jobalary qarastyrylǵan, - dedi komıtet ókili.

Keshendi jospar boıynsha Maı aýdany Jumysker aýyly tusynda sý qoımalaryn salý boıynsha tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme men jobalyq-smetalyq qujattama ázirleý, sondaı-aq Q. Sátbaev atyndaǵy kanaldyń jekelegen nysandaryn qalpyna keltirý, jańǵyrtý jumystary kózdelgen. Bul jobalar 2008 jyldyń sońyna deıin aıaqtalýy kerek.

«QazSýShar» kásipornynyń dereginshe, qazirgi tańda kanaldyń №87 bógeti men №4 sý toraby boıynsha tehnıkalyq jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan naqty is-sharalar júrgizilip jatyr. Bógetke turaqty monıtorıng júrgizilip, sý deńgeıi men qurylymynyń jaǵdaıy úzdiksiz baqylanýda. Sońǵy jyldary bógetti nyǵaıtý boıynsha jumystar atqarylǵan (eńister bekitilip, qorǵanys qabattary tóseldi). Tolyq qalpyna keltirý jumystary aldaǵy kezeńge josparlanǵan.

Ekinshi baǵyt – Memleket basshysy tapsyrǵan sý únemdeý tehnologııalaryn keńinen engizý. Pavlodar oblysynda ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha sý únemdeý tehnologııalary engizilgen alqaptardyń kólemi 84,6 myń gektardy qurady. Qabyldanyp jatqan is-sharalar óńirdegi sý resýrstaryn tıimdi basqarýǵa, ınfraqurylymdy jańartýǵa jáne sý tapshylyǵy táýekelderin tómendetýge baǵyttalyp otyr.

Erlan Jumabaevtyń aıtýynsha, sý salasyndaǵy aýqymdy jobalardy nátıjeli túrde iske asyrý úshin kadrlar júıesine jiti kóńil aýdarý kerek. Osy maqsatta saladaǵy kadrlyq áleýetti damytý boıynsha keshendi jáne júıeli jumystar qolǵa alynǵan. Atalǵan jumys sý mamandyqtary boıynsha kadrlardy daıarlaýǵa, jumys istep júrgen qyzmetkerlerdiń biliktiligin arttyrýǵa, tájirıbege baǵdarlanǵan oqytý nysandaryn damytýǵa, sondaı-aq halyqaralyq yntymaqtastyqty keńeıtýge, onyń ishinde sý dıplomatııasy salasynda mamandar daıarlaýǵa baǵyttalǵan.

– Keıingi jyldary sý salasyna qatysty mamandyqtarǵa degen qyzyǵýshylyqtyń artqany baıqalady. Sý mamandyqtary boıynsha kadr daıarlaıtyn joǵary oqý oryndary men kolledjderdiń sany artty. Mınıstrlik 13 joǵary oqý ornymen ózara túsinistik pen yntymaqtastyq týraly memorandýmdar jasasty. Bilim berý protsesine dýaldy, modýldik jáne qashyqtan oqytý formattary engizilýde, sondaı-aq bilim alýshylardyń sý sharýashylyǵy kásiporyndarynda oqý jáne óndiristik praktıkadan ótýi qamtamasyz etilip jatyr. Tek byltyr sý salasynyń 1700-den astam qyzmetkeri elimizde jáne shet memleketterde (QHR, Nıderlandy, AQSh, RF, Túrkııa, Ózbekstan jáne basqa elderde) biliktiligin arttyrdy, - deıdi komıtet ókili.

Resmı málimetterge súıensek, Sátbaev arnasynan tutynýshylar jylyna 500 mln tekshe metrge deıin sý alady eken. Bul tarapta Sátbaev atyndaǵy sý arnasy strategııalyq turǵydan tek Pavlodar aımaǵy ǵana emes, elimizdiń birqatar óńiri úshin asa mańyzdy ekenin, onyń jumysynda kinárat shyqsa, zardabyn otandyq úlken ónerkásipter, qalalardaǵy mıllıondaǵan turǵyndar tartatynyn eskerýimiz qajet. Búginde sý arnasy Pavlodar, Qaraǵandy, Ulytaý oblystary men Astana qalasyna tirshilik nárin jetkizip turǵan jalǵyz sý kózi ekeni, buǵan qosa Temirtaý metallýrgııalyq kombınaty, Ekibastuzdaǵy qos MAES, kóptegen zaýyttar buǵan baılaýly turǵany nazarǵa alynýy kerek. Onyń ústine arnadan Aqmola oblysynyń Qorǵaljyn kóline, Pavlodar oblysynyń Shiderti alqabyna jyl saıyn sý jiberilip, kóltabandar men sýarmaly alqaptardy qamtamasyz etip turǵanyn bilýimiz kerek. Endeshe keleshekte Ertis ózenine túsetin salmaq arta túspese, kemimeıtini anyq. Endeshe Ertiske degen qurmetimiz sózben ǵana emes, ispen ólshenýi kerek dep oılaımyz.

Buǵan deıin Qytaı Ertisindegi sý qory, gıdrojobalar jáne ekojúıeler týraly jazǵanbyz.