Álemde aýtızm pandemııasy bolyp jatqany ras pa
Áleýmettik jelilerde 2000 jyldan bastap aýtızm jaǵdaılary 241% artqany týraly jazylyp jatyr. 23 jyl buryn mundaı dıagnoz 10 myń balanyń birine, al qazir árbir 44 balaǵa qoıylady eken. Demek, álemde aýtızm pandemııasy bolyp jatyr, biraq ol týraly aıtylmaı otyr-mys. Bul ras pa? Stopfake.kz anyqtap kórdi, dep habarlaıdy QazAqparat.
«Postta keltirilgen kórsetkishter sál burmalanǵan. Usynylǵan kórsetkishter AQSh aýrýlardy baqylaý jáne aldyn alý ortalyǵynyń (CDC) derekteri bolyp tabylady jáne tek osy elge ǵana qatysty. 2021 jyly vedomstvonyń esepteýinshe, 44 amerıkalyqtyń birine aýtızm spektriniń ártúrli buzylystary (ASB) dıagnozy qoıylǵan. 2000 jyly mundaı dıagnoz 150 adamnyń birinde tirkelgen. Al 1970 jyldardaǵy statıstıkaǵa sáıkes, 10 myń amerıkalyqtyń birinen ǵana mundaı aýrý tabylǵan.
Alaıda, bul derekter syrqattyń ósýiniń sózsiz dáleli bola almaıdy», - dep jazady Stopfake.kz.
Sebebi 1970 jyldary, tipti 2000 jyldardyń basynda aýtızmdi dıagnostıkalaý ádisteri ártúrli bolǵan.
Bala aýtızmi aýrýyn alǵash ret 1943 jyly Leo Kanner sıpattap kórsetken. 1970 jyldary bul dıagnoz ben onyń kórinisteri túsiniksiz boldy, ony eshkimge qoımaıtyn. Resmı túrde dıagnoz tek 1980 jyldary qoldanyla bastady. Ol kezde aýrý shızofrenııadan ózgeshe ekeni belgilenip, «damýdyń jalpy buzylýy» retinde ataldy. Bul tujyrymdama 1987 jyly keńeıtile túsip, janyna «jeńil aýyrlyq» sózderi qosyldy. Alaıda, ol kezde áli de aýtızm hal-ahýaldyń tolyq spektri emes retinde, bir jalpy dıagnoz retinde qarastyryldy. ASB dıagnostıkalaý tásili de, ASB termıni de 1994 jyly ǵana paıda boldy jáne 2000 jyly qaıta qaralyp, keńeıtildi.
2019 jyly qabyldanǵan aýrýlardyń 11-shi halyqaralyq klassıfıkatsııasynda ASB uǵymy taǵy da keńeıtildi. Qazir oǵan aǵzadaǵy ártúrli buzylýdyń 7 sıpattamasy kiredi, olardyń árqaısysyna qoıylatyn naqty dıagnostıkalyq talaptar bar.
Aýtızm uǵymynyń keńeıýinen jáne dıagnostıkalyq ádisterdiń jetildirilýinen adamdarǵa bul dıagnozy jıi qoıylatyn boldy. Biraq bul olar dıagnoz qoıylǵanǵa deıin aýyrmaǵan degendi bildirmeıdi.
«ıAǵnı, aýtızmmen aýyratyn adamdarǵa buǵan deıin dıagnoz qoıylmaı keldi, óıtkeni dárigerlerde tájirıbe men qajetti testileý ádisteri jetkiliksiz boldy.
Demek, aýrýshańdyq statıstıkasynyń artýy jaǵdaılardyń óskenin dáleldemeıdi. Statıstıka kóbinese dıagnostıkalyq ádisterdiń jetildirilýine jáne 1970 jyldarmen salystyrǵanda ASB tujyrymdamasynyń keńeıýtilýine baılanysty artady. Dárigerler aýtızmniń damýyna syrtqy faktorlar áser etýi múmkin ekenin de joqqa shyǵarmaıdy, mysaly, ekologııa. Mamandardyń pikirinshe, júktilik kezinde ananyń belgili bir aýrýlary, genetıkalyq beıimdiligi, ata-ananyń qartaıýy, erte týý jáne bir anadan týǵan balalar arasynda az ýaqyt ótýi sııaqty faktorlar ASB damý qaýpin arttyrady.
Munyń bári áser etýi yqtımal. Ǵalymdarda aýtızmniń paıda bolýy men damýynyń sebepteri týraly naqty derekter áli joq», - dep qorytyndy jasalǵan.
