Álemde alǵash ret týý kórsetkishi halyqtyń ósý deńgeıinen tómendedi

Bul týraly AQSh-tyń Soltústik-Batys ýnıversıteti men Pensılvanııa ýnıversıtetiniń ǵalymdary ázirlegen «Terra Incognita: The Economics of a Shrinking World» zertteýinde kórsetilgen. 

Zertteýde: «2026 jylǵy jaǵdaı boıynsha álemdegi týý kórsetkishi halyqtyń udaıy ósýin qamtamasyz etetin mejeden tómendegen bolýy múmkin. Bizdiń bilýimizshe, mundaı jaǵdaı buryn-sońdy soǵystar men pandemııalar kezinde de bolmaǵan», – delingen.

Demografııa salasynda týý deńgeıin anyqtaý úshin jıyntyq týý koeffıtsıenti qoldanylady. Bul – qazirgi týý kórsetkishi saqtalǵan jaǵdaıda, bir áıeldiń óz ǵumyrynda dúnıege ákeletin balalarynyń ortasha sany.

Damyǵan elderde halyqtyń tabıǵı ósimin qamtamasyz etetin kórsetkish ádette bir áıelge shaqqanda 2,1 bala dep esepteledi. Alaıda zertteýshilerdiń baǵalaýynsha, álem boıynsha bul kórsetkish shamamen 2,2-ge teń. Mundaı aıyrmashylyq náreste óliminiń deńgeıi men dúnıege keletin ul jáne qyz balalardyń araqatynasyndaǵy erekshelikterge baılanysty. 

Ekonomıkasy mesheý elderde de týý kórsetkishi tómendep keledi

Zertteýshiler qazirgi demografııalyq úrdistiń ekonomıkasy joǵary eldermen ǵana shektelmeıtinin atap otyr. Orta jáne tómen tabysty memleketterde de týý kórsetkishi edáýir túsken. Bul úrdis tabysy men bilim deńgeıi tómen áıelder arasynda da baıqalady.

Zertteý barysynda ǵalymdar 1950-2023 jyldar aralyǵyndaǵy 236 el men aımaqtyń derekterin taldady. Olardyń aıtýynsha, álemdegi týý kórsetkishi 1978 jyly eń joǵary deńgeıge jetken. Sodan beri bul kórsetkish turaqty túrde tómendep keledi. Qazir álemdegi týý deńgeıine keıbir elderdegi demografııalyq úrdisterdiń áseri basym.

236 eldiń 219-ynda týý kórsetkishi tómendep keledi. Ázirge bul úrdistiń báseńdeıtin belgisi baıqalmaıdy.

Buǵan ne sebep

Zertteýshiler týý kórsetkishiniń tómendeýin tek dástúrli sebepterden izdeý jetkiliksiz ekenin atap ótti. Olardyń qatarynda turǵyn úı baǵasy, áıelderdiń eńbek naryǵyndaǵy jaǵdaıy, júktilikten saqtaný quraldarynyń qoljetimdiligi jáne áleýmettik normalardyń ózgerýi bar. Ǵalymdar bul úrdistiń basty sebebi retinde qazirgi zamandaǵy keıbir qoǵamdyq túsinikterdi ataıdy. Olardyń pikirinshe, búginde úshinshi balany dúnıege ákelý otbasy shyǵynyn arttyrady, al balasyz ómir súrýdi tańdaǵandardyń mashaqaty az.

Álem halqynyń sany 2056 jyly eń joǵary kórsetkishke jetýi múmkin

Qazirgi demografııalyq úrdis saqtalsa, álem halqynyń sany 2056 jylǵa qaraı eń joǵary deńgeıge, ıaǵnı shamamen 9 mlrd adamǵa jetýi múmkin. Osydan keıin halyq sany birtindep azaıa bastaıdy.

Bul boljam BUU derekterinen aıtarlyqtaı ózgeshe. Uıymnyń esebinshe, álem halqynyń sany 2080-jyldardyń ortasynda 10,3 mlrd adamǵa jetedi.

Týý deńgeıiniń tómendeýi álemdik ekonomıkany ózgertýi múmkin

Mundaı demografııalyq ózgerister álemdik ekonomıkaǵa óz áserin tıgizbeı qoımaıdy. Bul úrdis halyqtyń qartaıýyna, eńbek kúshiniń azaıýyna jáne áleýmettik ári zeınetaqy júıelerine túsetin júktemeniń artýyna ákeledi. Sondyqtan halyq sanynyń qysqarýy aldaǵy ýaqytta mańyzdy ekonomıkalyq jáne áleýmettik máselege aınalmaq.

Zertteýshiler buǵan mysal retinde Japonııany kórsetedi. 1991-2023 jyldary olardyń ishki jalpy ónimi jylyna orta eseppen 0,79% ǵana artqan.

Ǵalymdar bul úrdistiń tıimdi jaqtary bar ekenin de atap ótti. Halyq sanynyń baıaý ósýi ınfraqurylymǵa, turǵyn úıge jáne qorshaǵan ortaǵa túsetin qysymdy azaıtady. Al damýshy elder bilim berý salasyna kóbirek qarjy baǵyttaı alady.

Aıta keteıik, buǵan deıin Ortalyq Azııadaǵy demografııalyq ósimniń ekonomıkaǵa áseri týraly jazǵan bolatynbyz.

                                                                                                                   Aqzat Jıenalına