Álem sýpermarketi – Iý, Qytaıdyń teńiz qaqpasy – Shanhaı: joljazba

«Kórshiń shaqyrǵanda bir jeńińdi kıip, bir jeńińdi kımeı bar» deıdi halqymyz. Biz de shaqyrtýdy ala sala jolǵa jınaldyq. Áýeli Astanadan Úrimjige deıin 3 saǵattaı, odan Iý qalasyna deıin 5 saǵat kók júzin kókteı óttik. Ushqan qus túgili ushaqtyń da qanatyn taldyrardaı qashyqtyq... 5 myń shaqyrymdy artqa tastap, dittegen shárimizge jettik.

Jolbasshymyz – elshilik qyzmetkeri – Ýań Peńbo myrza. Oǵan Iýde Bella esimdi aýdarmashy ári jolnusqaýshy qosyldy. (Bella esimin týrısterge yńǵaıly bolý úshin alǵanyn keıin bildik, shyn aty – Ýań Lýsı). Orta boıly, qabaǵynyń qatpary bar, qaratory kelgen bıkesh qazaq qyzyna qatty uqsaıdy eken. Qytaı halqynda qaljyńdaı sóıleý qanshalyqty qalypty nárse ekenin qaıdam, alǵash tanysqan sátte-aq «myna qalada adasyp ketsem, áıelime ózińiz jaýap beresiz» dep, óz basymdy amanattap úlgerdim. Bıpaz bıkesh bııazy ǵana jymıyp, bas ızegendeı boldy.

«Álemdik sýpermarket» 

Iý (Yiwu) – Qytaıdyń qıyr shyǵysyndaǵy Chjetszıan provıntsııasynyń ortalyq bóliginde ornalasqan, 3,4 mln turǵyny bar qala.

1980 jyldardan bastap Qytaı úkimeti Iý qalasynda erkin saýdany damytýǵa erekshe jaǵdaı jasaǵan. Salyq jeńildikteri, sheteldik satyp alýshylarǵa arnalǵan vızalyq jeńildikter jáne eksporttyq rásimderdi barynsha jeńildetý qalanyń jyldam ósýine serpin berdi. Búginde ol usaq kóterme taýarlardyń álemdegi eń iri naryǵyna aınalyp, «Álemdik sýpermarket» degen atqa ıe boldy.

Iýde qala meriniń orynbasary Tan Tan myrza túski asqa shaqyryp, qonaq qyldy. Keleli máseleni keńeste ǵana emes, dastarhan basynda da talqylaý jalpy shyǵys halyqtaryna tán mádenıet bolsa kerek, vıtse-mer túski as ústinde-aq qalanyń bar áleýetin egjeı-tegjeıli tanystyryp úlgerdi.

Iýdiń basty ereksheligi usaq taýarlardy kóterme baǵamen búkil álemge saýdalaıtyndyǵynda ekenin aıttyq. Sonyń bári satylatyn alǵashqy núkte – 5 mamandandyrylǵan saýda aımaǵynan turatyn Iý halyqaralyq saýda kesheni eken. Birinshi saýda kesheni 2002 jylǵy qazanda ashylǵan. Keıinnen taǵy 4-eýi paıdalanýǵa berilipti. Onda taýarlar tanystyrylady, iskerlik kelissóz júrgiziledi, kelisimsharttar jasalady.

Oǵan qosa 2025 jyly qazanda jalpy aýdany 1,25 mln sharshy metrdi quraıtyn jańa Jahandyq tsıfrlyq saýda ortalyǵy (Yiwu Global Digital Trade Centre) ashylǵan. Bul altynshy ortalyq jasandy ıntellekt tehnologııalaryn, transshekaralyq elektrondyq kommertsııany jáne dástúrli saýdany ıntegratsııalaýǵa mamandandyrylǵan.

Mundaǵy 5 saýda aımaǵyn aralap júrip ondaǵy taýarlardyń áralýandyǵyna, ár saýda aımaǵynyń alyptyǵyna tańdaı qaqtyq. Saýda aımaǵyn bizdińshe «saýda úıi» dep te ataýǵa bolady, biraq kólemi jaǵynan bireýiniń ózin bir kún aralap taýysa almaıtyndaı úlken. Sondyqtan ony «Saýda qalashyǵy» dep te ataıdy eken.

Saýda-sattyqqa qatysty myna málimetterge de eriksiz tańǵalasyń: Qalada usaq taýarlar satýǵa arnalǵan 8 mln sharshy metr saýda alańy bar. Alyp bazarda kúndelikti tutyný taýarlary, oıynshyqtar, sharýashylyq buıymdary, aksessýarlar men keńse taýarlary sekildi 2,1 mln-nan astam taýar túri satylady. Jalpy saýda býtıkteri sanynyń ózi 80 myńnan asady.

2025 jyly qalanyń syrtqy saýdasynyń jalpy kólemi 836,5 mlrd ıýandy quraǵan: eksport kólemi – 730,7 mlrd ıýan, al ımport kólemi – 105,8 mlrd ıýan. Saýda-sattyq 231 el men aýmaqty qamtıdy.

Osy qaladan shyqqan taýarlar «Iý – Shyńjań – Eýropa» halyqaralyq temirjol jelisi arqyly Ortalyq Azııa jáne Eýropa elderine jetkiziledi. Máselen ótken bir jyl ishinde 3005 júk poıyzy jiberilgen. Júk tasymaldanatyn temirjoldyń bir bóligi Qazaqstan arqyly ótedi, ıaǵnı Iý qalasy men bizdiń elimiz halyqaralyq saýda-sattyq salasynda tikeleı áriptes. Muny vıtse-mer de atap ótti.

– Sońǵy jyldary Qazaqstan men Iý qalasy arasyndaǵy alys-beris, áriptestik jáne jalpy qarym-qatynas jaqsy damyp keledi. Sizderdiń elderińizdiń joǵary sapaly agroónimderin, atap aıtqanda et, maı jáne bıdaıdy eksporttap, bizdiń jolǵa qoıylǵan saýda jelilerimiz arqyly búkil Qytaıǵa taratýǵa múmkindik mol, - dedi Tan Tan myrza.

Qoryta aıtqanda, Iý qalasy álem elderi úshin Qytaı ónimderin satyp alatyn eń mańyzdy alań sanalady. Ásirese iri alypsatarlar osy qalaǵa aǵylatyny da sodan. Sonymen qatar sońǵy jyldary qalany ımporttyq taýarlardy Qytaı naryǵyna engizý alańyna aınaldyrý baǵytynda da aýqymdy jumystar júrgizilip jatyr.

Iý medıa ortalyǵy

«Túıeniń tanıtyny – japyraq». Bizge de basqasynan buryn mundaǵy áriptesterimiz, ıaǵnı jýrnalıster qalaı jumys istep jatqany qyzyq edi. Bella qyz bul qalaýymyzdy da aıtqyzbaı bilgendeı, kelesi bastap barǵan jeri Iý qalasynyń konvergentti medıa ortalyǵy boldy.

Yiwu Media Convergence Center 2019 jyly «Iý shanbao» gazeti men qalalyq teleradıo kesheniniń birigýi nátıjesinde qurylypty. Qazirgi ýaqytta munda 500-den astam maman eńbek etedi.

Ortalyq baspa basylymdary, radıo, televızııa, ınternet-portaldary jáne mobıldi qosymshalardyń resýrstaryn biriktirip, aqparat taratýdyń biryńǵaı mýltımedııalyq júıesin qalyptastyrǵan.

Onyń quramyna tórt telearna, eki radıostantsııa, «Iý shanbao» gazeti, Ai Yiwu mobıldi qosymshasy, WeChat platformasyndaǵy eki resmı arna, WeChat Channels platformasyndaǵy tórt vıdeoarna, Douyin platformasyndaǵy eki akkaýnt jáne basqa da tsıfrlyq aqparattyq resýrstar kiredi.

2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha Ai Yiwu medıa platformalaryna jazylǵan paıdalanýshylardyń jalpy sany 6,5 mln adamǵa jetken, al qysqa vıdeolar platformalarynda bir jyl ishinde 7 200-den astam materıal jarııalanypty.

Bir túsingenimiz, mundaǵy kontenttiń aýqymdy bóligi Iý qalasyn álem elderine tanytýǵa, saýda-sattyq áleýetin nasıhattaýǵa jáne týrısterdi tartýǵa baǵyttalady eken. Negizinen taýar óndiretin eldiń jýrnalıstıkasy da soǵan beıimdele qyzmet etetini biz úshin tańsyq qubylys boldy.

Qazaq mysy jetkiziletin sońǵy núkte

Iý qalasy álemge usaq taýar shyǵaryp qana qoımaı, ımporttyq shıkizatty Qytaıǵa taratýda da úlken ról oınaıdy. Máselen, osy qalada iri logıstıkalyq kompanııa túrli shıkizattyq taýardy, sonyń ishinde mysty shet elderden tasymaldap, osynda saqtap, keıin eldiń túrli provıntsııalaryna taratady. Al negizgi mys jetkizýshi el – Qazaqstan. Munda elimizden jylyna 1 mlrd dollardyń mysy ımporttalady.

– Birinshiden, Qazaqstannyń geografııalyq turǵydan artyqshylyǵy bar – jaqyn. Ol jaqtan mysty «Qytaı-Eýropa» temirjol jelisi arqyly tasymaldaımyz. Ekinshiden, qazaq mysynyń sapasy joǵary, - dedi GKE Metal Logistics Co., Ltd. kompanııasy Chjetszıan provıntsııasyndaǵy fılıalynyń bas dırektory Djoý Taıdzýn.

Biz barǵan nysan – Iý qalasynyń keshendi kedendik aımaǵy aýmaǵynda ornalasqan iri qoımasy eken. Kompanııa negizinen Iý halyqaralyq qurǵaq portyn jáne «Qytaı-Eýropa» temirjol júk tasymaly baǵyttaryn paıdalana otyryp, halyqaralyq saýda qatysýshylaryna júkterdi saqtaý, tasymaldaý salasynda qyzmet kórsetedi.

«Jer baýyrlaı ushatyn» poıyz

Iýdegi eki kún kózdi ashyp-jumǵansha óte shyqty. Endigi barar jer – Shanhaı qalasy.

Iý men Shanhaı arasyndaǵy 300 shaqyrymdaı joldy joǵary jyldamdyqty poıyzben júrip óttik. Ortasha alǵanda 320-330 shaqyrym jyldamdyqpen júıtkigen poıyzda staqandaǵy sý shaıqalmaıdy. Syrttan qatty shýyl da estilmeıdi. Bappen baıaý júrip bara jatqandaı seziletin poıyzdyń terezesinen kóz salǵan sátte ǵana qatty jyldamdyqpen zýlap bara jatqanyńdy túsinesiń. Beıne bir jer baýyrlaı ushyp kele jatqandaı...

Bul elde alǵashqy joǵary jyldamdyqqa arnalǵan temirjol (Beıjiń–Tıantszın baǵyty) 2008 jyly paıdalanýǵa berilgen eken. Onda poıyzdar saǵatyna 350 shaqyrym jyldamdyqpen qatynaı alady. Jıyrma jyldaı ýaqyt ishinde álemdegi eń iri joǵary jyldamdyqty temirjol jelisi qalyptasqan. Máselen, 2025 jyldyń sońyna qaraı eldegi temirjoldardyń jalpy uzyndyǵy 165 myń shaqyrymǵa jetipti. Onyń ishinde joǵary jyldamdyqty temirjol jelisiniń uzyndyǵy shamamen 50,4 myń shaqyrym.

Qytaı teńiz qaqpasy - Shanhaı

Shańqaı túste Shanhaı temirjol vokzalyna tústik. «Júz estigennen bir kórgen artyq». Bul qala sáýlet óneriniń biregeı ǵajaıyptary toǵysqan shahar ekenin talaı estigenbiz. Mine, sony kózben kórip, kórkine súısinetin de sát týdy.

Shanhaı Qytaıdyń shyǵysynda, ıAntszy ózeniniń bir saǵasy – Hýanpý ózeniniń eki jaǵasyna jaıyla ornalasqan. Al ıAntszy arqyly Tynyq muhıtynan kemeler tikeleı shyǵa alady jáne munda álemdegi eń iri teńiz porttarynyń biri ornalasqan. Sondyqtan da ony «Qytaıdyń teńiz qaqpasy» dep ataıdy.

Qalanyń budan bólek te balama ataýy kóp:

• XX ǵasyrdyń basynda sáýleti, sán ındýstrııasy jáne mádenı ómiri jaǵynan Eýropaǵa qatty uqsaǵandyqtan «Shyǵystaǵy Parıj» dep atalǵan.
• Qalanyń sulýlyǵyn, jyldam damýyn jáne Azııadaǵy mańyzdy qarjy ortalyǵy ekenin aıshyqtaý úshin «Shyǵys jahuty» dep te ataıdy.
• Zamanaýı záýlim ǵımarattary men álemdik ekonomıkadaǵy róli úshin «Azııanyń Nıý-Iorki» degen de beıresmı ataý berilgen.

Sondaı-aq Shanhaı – Qytaıdaǵy eń iri ekonomıkalyq ortalyq. 2025 jyly qalanyń taýarlar boıynsha syrtqy saýdasynyń jalpy kólemi 4,51 trln ıýandi quraǵan. Onyń ishinde eksport kólemi – 2,015 trln ıýan, ımport kólemi – 2,495 trln ıýan.

Qalada 16 ákimshilik aýdan bar, aýmaǵy – 6340,5 sharshy shaqyrym. 2025 jyly turaqty turǵyndarynyń sany 24,9 mln adamǵa jetken.

Shanhaı birikken medıaholdıngi 

Bul qaladaǵy alǵash tabaldyryǵyn attaǵan nysanymyz Shanhaı birikken medıaholdıngi boldy (Shanghai United Media Group, SUMG). Ol 2013 jyly eki iri medıa holdıng — «Tszefan jıbao» (Jiefang Daily) gazeti men «Venhýeı — Sınmın» birikken baspa tobynyń qosylýy arqyly qurylǵan. Búginde SUMG Qytaıdaǵy eń iri medıabirlestiktiń biri jáne dástúrli ári tsıfrlyq buqaralyq aqparat quraldaryn ıntegratsııalaýdyń úzdik úlgisi sanalady.

Medıaholdıng quramyna Qytaıdyń úsh jetekshi gazeti — «Tszefan jıbao», «Venhýeı bao» jáne «Sınmın vanbao», sondaı-aq aǵylshyn tilindegi Shanghai Daily gazeti kiredi.

Sonymen qatar The Paper, Shanghai Observer, Jiemian News jáne CLS («Tsaılıanshe») tsıfrlyq jańalyq platformalary enedi. Jalpy 6 myńnan astam qyzmetkeri, ártúrli taqyryptyq baǵyttar men tsıfrlyq formattar boıynsha jumys isteıtin 250-den astam mamandandyrylǵan mýltımedııalyq redaktsııasy men shyǵarmashylyq stýdııasy bar.

2025 jyly medıaholdınginiń ártúrli platformalardaǵy paraqshalaryna jazylǵan jeli qoldanýshylarynyń sany 564 mıllıonǵa jetken. Sondaı-aq Facebook, YouTube, X, Instagram jáne TikTok sııaqty negizgi sheteldik áleýmettik jelilerde 73 paraqshasy bar, ondaǵy jazylýshylar sany 11,7 mıllıonnan asady.

Munda bir qyzyq qubylysqa kýá boldyq. Máselen, holdıngke qarasty ekonomıka bólimi damı kele búginde jeke bir ekonomıkalyq zertteý ınstıtýtyna aınalyp ketken. Adamdarǵa ınvestıtsııa salýǵa, bırjada aktsııalar satyp alýǵa kómektesip qana qoımaı, túrli ekonomıkalyq taldaýlar jasaıdy eken. Osy qyzmetimen-aq búginde qyrýar qarjy taýyp, holdıngke tabys túsirip otyr.

Shanhaı qoǵamdyq dıplomatııa qaýymdastyǵy

Jańa kún jadyrap atty, bizdiń de kóńil jaı. Qaıda barsaq ta qoǵadaı japyrylyp qarsy alyp jatqan adamdar. Kelgeli talaı mekemeniń, ortalyqtyń jumysymen tanysyp jatyrmyz. Osynyń bári elimizdiń bedeliniń, memleketimizdiń Qytaımen ornatqan dostyq qarym-qatynasynyń arqasy, shyǵystaǵy kórshiniń de bizde degen qurmetiniń belgisi dep túıdik. Búgin de mańyzdy kezdesý, bildeı Shanhaı qoǵamdyq dıplomatııa qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Chjoý Hanmın myrzamen júzdesemiz. Boıdy túzep, oıdy jınaqtap, qonaqúıden shyqtyq...

Chjoý Hanmın myrza Qazaqstanda bolǵan, bizdiń elmen tanys adam bolyp shyqty. Jyly júzben qarsy alyp, sózdi ózi bastap ketti.

– Shanhaı qalasy álemniń barlyq elimen baılanysty nyǵaıtýǵa múddeli. 2017 jyly men Astanada halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmede boldym. Onyń aldynda 2010 jyly osy kórme Shanhaı qalasynda ótken bolatyn. Oǵan 190 el men 56 halyqaralyq uıym qatysqan edi. Kórmeni 73 mln adam tamashalady. Osy aýqymdy is-sharany ótkizýge basqa eldermen qatar Qazaqstan da qoldaý kórsetken bolatyn. Sondyqtan Shanhaı turǵyndary úshin sizdiń el etene tanys, - dedi ol.

Sóz arasynda qaýymdastyq tóraǵasy Qytaıǵa saparynda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń qytaısha jetik sóılegenin, oǵan jergilikti halyq tańdana qaraǵanyn da atap ótti. Sondaı-aq búgingi kúnde de qytaı tilin, mádenıetin tanýǵa talpynyp júrgen qazaq jastary az emestigin aıtty.

– Shanhaı ýnıversıtetterinde kóptegen qazaq jastary bilim alyp jatyr. Men bir joly Fýdanda (Shanhaıdaǵy bedeldi ýnıversıtet – red.) doktorantýrada oqyp jatqan qazaq azamatty jolyqtyrdym. Birneshe kún buryn Shanhaı ǵylym jáne tehnologııa ýnıversıtetinde boldym, onda da Qazaqstannan kelgen stýdentterdi keziktirdim. Men eki memlekettik arasyndaǵy qarym-qatynasty halyqtar dostyǵynyń arqasynda bekite túsetinimizge senimdimin, - dedi Chjoý Hanmın myrza.

Shanhaı qoǵamdyq dıplomatııa qaýymdastyǵyn 2011 jyly 111 kásiporyn men uıym jáne 122 jeke tulǵa qurǵan.

Qaýymdastyq memlekettik dıplomatııanyń ortaq múddelerine jáne Shanhaı qalasynyń damýyna qyzmet etedi. Qoǵamdyq dıplomatııa salasynda zertteýler men tájirıbelik jumystar júrgizedi, halyqaralyq dıalog pen yntymaqtastyqqa arnalǵan alańdar qalyptastyrady. Halyqaralyq konferentsııalar, taqyryptyq semınarlar, sheteldik delegatsııalardy qabyldaý, mádenı is-sharalar jáne ártúrli elderdiń qoǵam ókilderimen kezdesýler uıymdastyrady. Qaýymdastyq músheleriniń qatarynda syrtqy saıasat mekemeleri, transulttyq kompanııalar, buqaralyq aqparat quraldary, Shanhaı qalalyq Qytaı Halyqtyq saıası konsýltatıvtik keńesi jáne basqa da uıymdardyń ókilderi bar.

«Shyǵys injý-marjany» telemunarasy

Shanhaıdaǵy kúnder kil resmı kezdesýler men mańyzdy nysandarmen tanysýdan tursa, qalany kórip, tamashalap úlgermesek, bir áttegen-aı ishte keter me edi, kim bilsin. Baǵymyzǵa oraı sapardy josparlaýǵa jaýapty Ýań Peńbo myrza ondaı olqylyqqa jol bermepti. Shanhaıdyń sımvolyna aınalǵan ataqty «Shyǵys injý-marjany» telemunarasyna kóterilýdiń de sáti tústi.

Telemunara Shanhaıdaǵy Pýdýn jańa aýdanynda, Hýanpý ózeniniń jaǵasynda ornalasqan. Ol qytaı qalalarynyń jańǵyrýyn beıneleıtin eń tanymal nyshandarynyń biri. 1994 jyly 18 qarashada kelýshiler úshin resmı ashylǵan, al 1995 jylǵy 1 mamyrda radıo jáne televızııa sıgnaldaryn taratý jumysy bastalǵan.

Jalpy bıiktigi – 468 metr: 267 metr bıiktikte aınalmaly meıramhana, 271 bıiktikte bar, karaoke zaldary, al 350 metr bıiktikte sholý alańy ornalasqan. 2007 jyly «Shyǵys injý-marjany» telemunarasy Qytaıdaǵy eń joǵary memlekettik «5A» týrıstik sanatyna ıe bolǵan.

Búginde munara Shanhaıdyń mańyzdy týrıstik jáne mádenı nysany ǵana emes, sonymen qatar qalanyń tarıhı ózgeristerin, zamanaýı ınfraqurylymyn jáne halyqaralyq kelbetin beıneleıtin ózindik sımvoly sanalady.

Hýanpý boıynda

«Shyǵys injý-marjany» telemunarasy jańa Pýdýn aýdanynyń, al Pýdýn aýdany Shanhaıdyń kórki. Al osy ǵajaıyp sáýlet óneriniń shoǵyry tek Hýanpý ózeninen qaraǵanda ǵana bar sulýlyǵyn ashady.

Hýanpý ózeni — Shanhaı qalasyndaǵy asa mańyzdy ózenderdiń biri ári qalanyń tarıhı-mádenı murasy men zamanaýı kelbetiniń ajyramas bóligi. Qytaı tilinde ony qysqasha «Pýtszıan» dep te ataıdy.

Ózen Dıanshanhý kóliniń sý júıesinen bastaý alyp, Shanhaıdyń ortalyq bóligi arqyly ótip, Ýsýnkoý aýdanynda ıAntszy ózenine quıady. Onyń uzyndyǵy shamamen 113,4 shaqyrymdy, al sý jınalatyn alabynyń aýdany shamamen 5 100 sharshy shaqyrymdy quraıdy. Qala aýmaǵyndaǵy ózenniń eni shamamen 300–770 metr aralyǵynda ózgerip otyrady, ortasha eni 360 metrge jýyq.

Ǵasyrlar boıy Hýanpý ózeni Shanhaıdyń saýda jáne port qalasy retinde qalyptasýy men damýyna sheshýshi ról atqardy. XIX ǵasyrdyń ortasynda Shanhaı halyqaralyq saýda úshin ashylǵannan keıin ózen jaǵalaýlarynda teńiz termınaldary, aılaqtar, qoımalar, ónerkásip kásiporyndary men halyqaralyq saýda kompanııalarynyń ókildikteri qarqyndy damı bastady. Bul Shanhaıdyń Qytaıdaǵy eń iri saýda-ónerkásip ortalyqtarynyń birine aınalýyna yqpal etti.

Ózenniń batys jaǵalaýynda XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basyndaǵy tarıhı ǵımarattarymen tanymal áıgili Vaıtan jaǵalaý aýdany ornalasqan.

Búginde Hýanpý Shanhaıdyń zamanaýı kelbetiniń basty nyshany sanalady. Ony halyq arasynda «Shanhaıdyń ana ózeni» dep te ataıdy.

                                                                                                          ***

Eki el arasynda memlekettik deńgeıdegi qarym-qatynas, dıplomatııalyq baılanys jaqsy jolǵa qoıylǵany bárimizge belgili. Desek te, bul sapardan soń eki qoǵam bir-birin áli de jete tanymaıdy eken degen oı túıdik. Alda, mádenı, gýmanıtarlyq baılanystar jáne halyqtar dostyǵy salasynda atqarylýy tıis qyrýar jumys jatqandaı sezimmen elge oraldyq.