Ańshylyqtan asyl tuqymǵa deıin: qazaq tazysyn qalaı tanımyz

Tájirıbeli tazy 4 mıllıon turady

Tazyny syrt kelbetine qarap birden tanýǵa bolady. Onyń uzyn aıaǵy, symbatty denesi, ózine tán bitimi men júrisi kózge birden túsedi. Alaıda onyń shynaıy qasıeti daladaǵy qabiletinen tanylady.

Aqmola oblysy Araıly aýylynyń ańshysy Aıan Dosymanov 15 jyldan beri tazy ustap keledi. Qazir alty ıti bar, basym bóligin ańshylyqqa paıdalanady. Onyń aıtýynsha, tazynyń qasıetin baǵalaýda tájirıbe mańyzdy.

— Tazyny tańdaǵanda, eń aldymen onyń shapshańdyǵyna qaraımyz. Keýde qýysyna, qulaǵyna mán beremiz. Kúshikti úsh-tórt aılyǵynan bastap júgirýge úıretedi. Keıin ol tájirıbeli tazylarmen birge ańshylyqqa shyǵyp, mashyqtanady, — dedi ol.

Ańshynyń sózinshe, tazynyń áleýeti keń dalada anyq kórinedi. Júıriktigi, tózimdiligi men ańshylyqqa beıimdiligi onyń qunyn da aıqyndaıdy. Máselen, tuqymdyq qasıeti joǵary, jaqsy úıretilgen tazynyń baǵasy 4 mıllıon teńgege deıin jetýi múmkin.

Naǵyz tazynyń basty belgisi qandaı?

Qazaqstan kınologtar odaǵynyń prezıdenti Baýyrjan Serikqalı kásibı kınologııada ıttiń tuqymyn anyqtaýdyń basty ólshemi — onyń shyǵý tegi ekenin aıtady.

— Syrt kelbetine qarap ıttiń tuqym standartyna qanshalyqty sáıkes keletinin baǵalaýǵa bolady. Biraq tekti ekenin tek ekstererine qarap anyqtaý múmkin emes. Kásibı kınologııada negizgi ólshem — ıttiń shyǵý tegi, ata-tegi týraly málimetter. Ol asyldandyrý esebi men tuqymdyq kitapqa tirkelýi arqyly rastalady, — dedi Baýyrjan Serikqalı.

Alaıda ata-teginiń qujatpen rastalýynyń ózi jetkiliksiz. Tazy dene bitimi, qozǵalysy, ózine tán belgileri men minez-qulqy boıynsha tuqym standartyna saı bolýy kerek. Buǵan qosa onyń jumys qabileti eskeriledi. Óıtkeni tazynyń tabıǵı bolmysy ańshylyqpen tikeleı baılanysty.

Osy talaptarǵa saı keletinin anyqtaý úshin ıt arnaıy saraptamadan ótedi. Mamandar onyń syrtqy bitimimen qatar, qozǵalysyn, minez-qulqyn jáne jumys qasıetin baǵalap, nátıjesin resmı esepke engizedi.

Tirkeý qalaı júrgiziledi?

Bul jumys eń aldymen ıtti sáıkestendirýden bastalady. Mamandar mıkrochıp nemese tańbasy arqyly onyń ıesi týraly málimetterdi tekseredi. Eger mundaı belgi bolmasa, ıtke mıkrochıp salynyp, tirkeýge alynady.

Kelesi kezeńde tazy asyldandyrý talaptaryna sáıkestigi boıynsha baǵalanady. Arnaıy baıqaý barysynda mamandar onyń jalpy túrine, bas bitimine, dene qurylysyna, aıaqtaryna, júnine, qozǵalysyna, tistesýine jáne basqa da erekshelikterine nazar aýdarady.

Saraptama nátıjesinde ıtke jazbasha sıpattama jasalyp, asyldandyrý baǵasy beriledi. Bul ásirese shyǵý tegi qujatpen rastalmaǵan tazylar úshin mańyzdy. Sebebi osy baǵalaý arqyly onyń tuqym standartyna qanshalyqty saı keletini jáne asyldandyrý esebine engizilý múmkindigi anyqtalady.

Talaptarǵa saı kelgen ıtti resmı tirkeý úshin saraptamalyq baǵalaý, mıkrochıp, eki jazbasha saraptamalyq sıpattama, tik turǵan kezdegi fotosýretteri men qajetti qujattar toptamasy rásimdeledi. Osy málimetter ıt pen onyń ıesi týraly esepke alý qujattaryna engiziledi.

Budan soń talapqa saı tazylar Qazaqstan kınologtar odaǵynyń Biryńǵaı asyl tuqymdy kitabyna tirkeledi. Bul ıttiń tuqymdyq mártebesin resmı bekitip qana qoımaı, ony josparly asyldandyrý jumysyna paıdalanýǵa jol ashady.

Mundaı jumystyń mańyzy ásirese aýyldyq jerlerde buryn resmı esepke alynbaǵan tazylardyń kóptigimen baılanysty. Olardyń birqatarynyń shyǵý tegi týraly málimetter júıeli túrde saqtalmaǵan. Sondyqtan qazir mundaı ıtter anyqtalyp, sáıkestendirilip, saraptamadan ótkiziledi.

Tazyny saqtaýdyń jańa kezeńi

Tazyny esepke alý júıesi bir kúnde qalyptasqan joq. Onyń tuqymdyq belgilerin júıeleý tarıhy ótken ǵasyrdyń basynan bastalatynyn aıtý qajet. Alǵashqy standart 1925 jyly qabyldanyp, 1932 jyly baspasózde jarııalandy. Alaıda keıingi Keńes kezeńinde tazynyń sany azaıyp, baqylaýsyz býdandastyrý tuqymnyń negizgi qasıetterine keri áser etti. Ǵalym A. Slýdskıı tazyny saqtap qalý máselesin kótergenimen, sol kezde júıeli selektsııalyq jumys jolǵa qoıylmady.

Táýelsizdik alǵannan keıin tazyny saqtaý jáne damytý jumystary qaıta jandandy. 2007 jyly Qazaqstan kınologtar odaǵy tuqymnyń qazirgi zamanǵy standartyn bekitip, keıin oǵan birqatar tolyqtyrýlar engizdi. Bul tazynyń syrtqy jáne tuqymdyq erekshelikterin naqtylap, asyldandyrý jumysyn júıeleýge múmkindik berip otyr.

Sońǵy jyldary bul baǵyttaǵy jumys qarqyn ala tústi. Ótken jyldyń qazan aıynan 2026 jyldyń shildesine deıin Qazaqstan kınologtar odaǵy Almaty, Aqtóbe, Uzynaǵash, Jarkent, Merki, Boza, Aıagóz, Semeı jáne Kókshetaý qalalarynda 10 kóshpeli asyldandyrý baıqaýyn ótkizdi. Sol kezeńde, ıaǵnı 2025 jyldyń qazan aıynan 2026 jyldyń maýsymyna deıin 384 tek berildi.

Resmı tirkeýdegi tazylardyń sany da artyp keledi. 2023 jylǵy qańtarda esepte 1 865 ıt bolsa, 2026 jylǵy 14 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha bul kórsetkish 4 034-ke jetti. Osylaısha tirkelgen tazylardyń sany 2 169-ǵa kóbeıip, 2,16 ese artqan.

Tirkeý kóleminiń ulǵaıýy tuqymnyń asyldandyrý júıesin de birtindep qalyptastyrýǵa jol ashty. Biryńǵaı asyl tuqymdy kitapta ıtterdiń shyǵý tegi tirkelip, halyqaralyq kınologııalyq júıede moıyndalatyn shyǵý tegi rásimdeledi. Bul ár ıttiń tuqymdyq deregin júıeli túrde baqylaýǵa múmkindik beredi.

Qazaq tazysynyń tanylý aıasy da shekara asyp keledi. Tuqym Halyqaralyq kınologııalyq federatsııanyń (FCI) World Dog Show kórmesinde, sondaı-aq FCI tóreshileriniń Dúnıejúzilik kongresinde tanystyryldy. Búginde qazaq tazylarynyń arasynda álemdik jáne ulttyq chempıondyq ataqtarǵa ıe ıtter bar.

Endigi jospar — osy jumysty júıeli túrde jalǵastyryp, óńirlerdegi saraptamalyq jáne asyldandyrý ınfraqurylymyn kúsheıtý. Bul rette qazaq tóbetin zertteý jáne saqtaý boıynsha da praktıkalyq jumystar bastaldy.

Óıtkeni tuqymdy saqtaýdyń máni onyń sanyn kóbeıtýmen shektelmeıdi. Negizgi maqsat — tazyǵa tán shapshańdyq, tózimdilik, ańshylyq qabilet, dene bitimi men densaýlyq sekildi qasıetterdi joǵaltpaý.

Sondyqtan tazynyń bolashaǵy birneshe talaptyń qatar oryndalýymen baılanysty. Syrtqy bitimi onyń standartqa sáıkestigin kórsetse, jumys qabileti tabıǵı múmkindigin tanytady. Al shyǵý tegi men saraptamalyq baǵalaý tuqymdyq mártebesin naqtylaıdy. Osy ólshemder bir júıege túskende ǵana tazynyń tól bolmysyn saqtaý júıelene túspek.