Álem moıyndaǵan qazaq tazysyn qalaı saqtaımyz
ASTANA. KAZINFORM – Myńjyldyq tarıhy bar tazy búginde jańa dáýirge qadam basty. Halyqaralyq moıyndaýdan keıin ulttyq tuqymdy saqtaýǵa degen jaýapkershilik te arta tústi. Endigi basty mindet – olardyń sanyn kóbeıtý ǵana emes, ǵasyrlar boıy qalyptasqan qasıetin saqtap qalý. Tolyǵyraq Kazinform tilshisiniń materıalynda.
Tarıhtan tamyr tartqan júırik
Qazaq qoǵamynda tazy eń aldymen ańshylyqtaǵy qabiletimen baǵalanǵan. Halqymyz onyń qyraǵylyǵy, júıriktigi men tózimdiligine erekshe mán bergen. Keı kezeńderde júırik tazynyń baǵasy birneshe jylqyǵa teń bolǵan. Al tuqymnyń alǵashqy standarty 1925 jyly qabyldanyp, 1932 jyly baspasózde jarııalandy.
Alaıda XX ǵasyrda tazynyń taǵdyry kúrdelene tústi. Keńestik kezeńde tuqym sany azaıyp, onyń tabıǵı qasıetteri álsiredi. Ǵalym A. Slýdskıı tazyny qorǵaý qajettigin kótergenimen, júıeli selektsııanyń bolmaýy men baqylaýsyz shaǵylystyrý tuqymnyń genetıkalyq qoryna keri áser etti.
Táýelsizdik jyldarynda ulttyq tuqymdy júıeli saqtaý jumysy qaıta jandandy. 2007 jyly Qazaqstan kınologteri odaǵy qazaq tazysynyń zamanaýı standartyn qabyldap, keıin ony jetildirdi. Bul jumys ýaqyt óte kele halyqaralyq talaptarǵa saı tuqymdy qalyptastyrýǵa ulasty.
Halyqaralyq moıyndaýdan keıingi jańa kezeń
Tazyny saqtaý isine memleket deńgeıinde jańa serpin berildi. 2022 jyldan bastap ulttyq ıt tuqymdaryn saqtaý jáne halyqaralyq deńgeıde tanytý jumysy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen kúsheıtildi. Zańnamaǵa ózgerister engizilip, tazy standarty bekitildi, ǵylymı zertteýler men asyl tuqymdy ıtterdiń baıqaýlary uıymdastyryldy.
Qazaqstan kınologteri odaǵy 2023 jyly Halyqaralyq kınologııa federatsııasynyń (FCI) tolyqqandy músheligine ótti.
Al 2024 jyly FCI Bas komıteti qazaq tazysyn («Kazakh Tazy») derbes tuqym retinde aldyn ala tanyp, Qazaqstandy onyń tuqym standartynyń ıesi retinde bekitti. Bul mártebege jetý úshin tuqymnyń tarıhy men genetıkalyq erekshelikteri jan-jaqty zerttelgen.
– Biz «Kazakh Tazy» tuqymyn derbes ıt tuqymy retinde taný úshin Halyqaralyq kınologııa federatsııasynyń (FCI) barlyq talaptaryn oryndadyq. Atap aıtqanda, elimizdiń ár óńirinde aýqymdy asyl tuqymdy ıtterdi baıqaý jumystary júrgizildi. Itter keshendi medıtsınalyq tekserýden ótti, onyń ishinde tuqymymyzdyń biregeıligin dáleldeıtin mańyzdy genetıkalyq zertteý júrgizildi. Tarıhı sholý tuqymnyń tórt myń jyldan astam ýaqytty qamtıtyn shyǵý tegi men damý tarıhyn tolyq zerttep, «Qazaq tazysy» ataýyn túpkilikti bekitti, – dedi Qazaqstan kınologteri odaǵynyń prezıdenti Baýyrjan Serikqalı.
Tuqymnyń standartqa sáıkestigin baǵalaý úshin arnaıy monobrıdti kórme ótkizilip, FCI sarapshylary 100 tazymen jumys istedi. Al 2026 jylǵy World Dog Show kórmesinde qazaq tazysyna arnaıy stend uıymdastyrylyp, Bolonıadaǵy FCI sýdıalarynyń dúnıejúzilik kongresinde ulttyq tuqym týraly dáris usynyldy.
Halyqaralyq moıyndaý tazyny álemge tanytýmen qatar, ony saqtaýdyń ǵylymı negizin kúsheıtti. 2021 jyly tazynyń gendik qoryn zertteý bastaldy. Mamandar óńirlerdi aralap, ıt ósirýshiler, ańshylar men malshylardan málimet jınap, tazynyń DNQ bankin qalyptastyrdy.
Ǵylymı zertteý tuqymnyń shyǵý tegin anyqtaýǵa múmkindik berse, ony kúndelikti ómirde saqtaý úshin jaýapty selektsııa qajet. Óıtkeni halyqaralyq moıyndaýdan keıin tazyǵa qyzyǵýshylyq ta arta tústi.
– 2002 jyly sanaq júrdi. Qazir saraptap qarasaq, tazynyń jalpy sany 2000-ǵa kóbeıdi. Tizimge kózden tasa qalǵan, aýylda júrgen tazylardyń sany endi. Biraq tazy halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵannan keıin sapaǵa erekshe mán berý kerek. Bizdiń tazymyzdyń ózindik qasıetteri bar. Sony saqtap qalý kerek. Qazir memleketpen birge bul baǵytta tyǵyz jumys istep jatyrmyz, – dedi Baýyrjan Serikqalı.
Tazynyń tektiligi qalaı anyqtalady?
Tuqym sapasyn saqtaýda kásibı mamandarmen birge tazyny jyldar boıy baptap júrgen ańshylardyń tájirıbesi de mańyzdy. Aqmola oblysy, Araıly aýylynyń turǵyny Aıan Dosymanov tazyny serik etkenine 15 jyl bolǵan.
Qazir aýlasynda alty tazy bar, barlyǵy ańshylyqqa paıdalanylady. Ol úshin tazy tańdaýdaǵy basty ólshem – júıriktik.
– Kúshikti basqa adamǵa bergen kezde onyń jaǵdaıyn kún saıyn surap otyramyz. Ózimiz tazy tańdaǵanda eń aldymen júıriktigine mán beremiz. Keýde tusyna, qulaǵyna qaraımyz. Kúshik 3-4 aılyq kezinen bastap júgirýge úıretiledi. Keıin tájirıbeli tazylarmen birge ańǵa shyǵyp, mashyqtanady. Ańshylyq qabiletin joǵaltpaǵan tazylardy aqyldy tazy dep baǵalaımyn. Olar qoıan, qarsaq, túlki alady. Al borsyq aýlaýǵa túnde shyǵý kerek, – dedi ol.
Júıriktik pen ańshylyq qabilet tazynyń baǵasyna da áser etedi. Ańshylyqta shynyqqan, tuqymdyq qasıeti joǵary tazylardyń quny 4 mıllıon teńgege deıin jetedi. Degenmen baǵanyń joǵary bolýy ıttiń tektiligin dáleldemeıdi. Onyń shyǵý tegi men standartqa sáıkestigi mańyzdy.
– Standartqa saı tazylar kóp, olardyń arasynda tektileri de jeterlik. Ásirese, aýyldyq jerlerde. Sondyqtan qujattandyrý jumystaryn áli de júıeleý qajet. Qazirgi tańda memleket tazylardy nasıhattaýǵa úles qosyp jatqanyna rızamyz. Túrli kórmelerge qatysamyz. Ár elden sarapshylar kelip, tazylardy synap, baǵalaıdy. Ańshylyq ta, kórmeler de óte qyzyqty, – dedi tazy janashyry.
Qazaqy tazylardy saqtaýdyń ǵylymı negizi
Endigi kezekte qazaqy tazylardy saqtaýdyń ǵylymı negizine toqtalsaq. Jetisý oblysynyń Kóksý aýdanynda salynyp jatqan Ulttyq ıt tuqymdaryn ósirý ortalyǵy selektsııalyq jáne ádistemelik bazaǵa aınalmaq. Munda genetıkalyq zertteýler men praktıkalyq synaqtar bir júıege biriktirilip, tuqym týraly derekter bazasy qalyptastyrylady jáne irikteý ádistemeleri ázirlenedi. Joba Qazaqstan men TMD elderinde balamasy joq nysan retinde sıpattalady.
Ortalyqta qajetti ınfraqurylym qarastyrylǵan. Bul tuqym ókilderin esepke alyp, olardyń genetıkalyq erekshelikterin baqylaýǵa jáne josparly túrde kóbeıtýge múmkindik beredi.
Zertteý men selektsııadan bólek, ortalyqta ıtterdi serýendetýge, jattyqtyrýǵa, úıretýge jáne dástúrli ulttyq ańshylyqty ótkizýge arnalǵan arnaıy aımaqtar qarastyrylǵan. Osylaısha, tuqymdy baǵalaý men damytýǵa qajetti ǵylymı jáne praktıkalyq jumystar bir alańda júzege asyrylady.
Ortalyqtyń qurylysy eki kezeń boıynsha júrgizilýde. Birinshi kezeń aıasynda ákimshilik ǵımarat, ashanasy bar jataqhana, sanıtarlyq ótkizý orny, garaj, jem daıyndaıtyn asúı, genetıkalyq zerthanasy bar veterınarlyq klınıka, oqshaýlaǵysh, karantın aımaǵy, at qora jáne 100 ıtke arnalǵan pavılon salynǵan. Sonymen qatar kúshikterge arnalǵan jeke bólmeler men urǵashy ıtterge arnalǵan bosandyrý bólimi bar. Tazy tuqymyn ósirý jónindegi ulttyq ortalyqtyń basshysy Jaqyp Espolaevtyń aıtýynsha, birinshi kezeńniń qurylysy qazir aıaqtalýǵa jaqyn.
Ortalyq tolyq iske qosylǵannan keıin onyń jalpy syıymdylyǵy 200 ıtke jetedi.
– Ekinshi kezeń júzege asyrylyp, ortalyq tolyq iske qosylǵannan keıin onyń jalpy syıymdylyǵy 200 ıtti quraıdy. Ortalyqta mamandar ıtterdiń minez-qulqyn, olardy úıretý erekshelikterin zerttep, genetıkalyq murasyn saqtaýǵa úles qosady. Ulttyq ortalyqtyń salynýyna QR Prezıdentiniń Іs basqarmasy, Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi, Jetisý oblysynyń ákimdigi zor eńbek etip jatyr. Bul – shyn máninde mańyzdy ári qajetti bastama, – dedi ortalyq basshysy.
Qazaqy tazylardyń halyqaralyq deńgeıde moıyndalýy – uzaq jyldarǵa sozylǵan eńbektiń nátıjesi. Endigi mindet – tuqymnyń alynǵan mártebesine saı sapasyn saqtap, ony odan ári damytý.
