Equal Earth proektsııasy: Qazaqstannyń álem kartasyndaǵy álpeti qalaı ózgeredi
ASTANA. KAZINFORM – Aı basynda BUU Bas Assambleıasy jahan kartasynyń jańa nusqasy – Equal Earth proektsııasyn maquldady. Qarardy 164 memleket qoldap daýys bergen, olardyń qatarynda Qazaqstan da bar. Endi XVI ǵasyrdan beri qoldanylyp kelgen Merkator proektsııasynan bas tartamyz ba? Álem álpetinde Qazaqstan qalaı kórinedi? Kazinform-nyń analıtıkalyq sholýshysy osy saýalǵa jaýap izdedi.
Kartany qaıta jasaý ne úshin kerek?
Mektepte, logıstıkada, saıasatta kóp qoldanylatyn, ıaǵnı bizge úırenshikti Merkator proektsııasy 1569 jyly jasaldy. Onyń negizgi artyqshylyǵy, navıgatsııa úshin óte yńǵaıly edi. Kompas baǵyty turaqty bolatyn baǵyttar kartada túzý syzyq kúıinde beınelenetin. Sondyqtan Merkator ǵasyrlar boıy teńiz navıgatsııasynyń mańyzdy quraly sanalǵan. Keıin de álem mundaı úlgiden bas tartqan joq.
Biraq bul artyqshylyqtyń óz kemshiligi bar. Merkator proektsııasynda elderdiń aýdany ekvatordan alystaǵan saıyn úlkeıip kórsetiledi. Baıqasańyz, Soltústik Eýropa, Kanada, Reseı sekildi joǵary endiktegi memleketter kartada áldeqaıda iri beınelenip keldi.
Kóp aıtatyn ári klassıkalyq mysal – Grenlandııa. Merkator kartasynda Grenlandııa Afrıkaǵa shamalas kórinetini anyq. Shyn máninde Afrıkanyń aýmaǵy Grenlandııadan 14 esedeı úlken. Bul jerde karta qate dep aıtý durys emes. Merkatorda pishin men baǵyt saqtaý úshin aýmaqty saqtamaıdy, onsyz dáldikke qol jetkizý qıyn.
Al Equal Earth proektsııasynda kerisinshe, eń aldymen aýmaqtardyń araqatynasy nazarǵa alynady. Memleketterdiń shynaıy jer kólemi týra belgilenýi qajet degen ustanymǵa bekigen. Bastamany Afrıka elderiniń atynan usynǵan Togo memleketiniń syrtqy ister mınıstri Rober Dýssı aıtqandaı, bul másele kóp el úshin ádildikti ornatýmen teń.
Nege deseńiz, Equal Earth kartasynda Afrıka, Latyn Amerıkasy, Ońtústik Azııa jáne Okeanııa ádettegi kartalarǵa qaraǵanda edáýir úlken bolyp kórinedi. Shyndyǵynda da solaı, qazirgi álem kartasyna kóz salǵan adam, atalǵan aımaqtardyń joǵary endiktegi memleketterdiń jer kóleminen úlken ekenin túsine bermeıdi.
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ Fızıkalyq jáne ekonomıkalyq geografııa kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Nurlybek Zınabdınniń aıtýynsha, BUU qabyldaǵan qarardyń kartografııalyq mánimen birge saıası jáne sımvoldyq qyry bar.
– Kartanyń ózi memlekettiń saıası salmaǵyn ózgertpeıdi, biraq adamnyń álemdi qabyldaýyna áser etedi. Qaı el úlken, qaısysy shaǵyn, olardyń bir-birimen keńistiktik araqatynasy týraly túsinik kóbine karta arqyly qalyptasady. Sondyqtan bul qarardyń máni kartografııamen ǵana shektelmeı, álemniń keńistiktik beınesin qabyldaýymyzǵa áser etedi.
Afrıka men Latyn Amerıkasy elderi úshin másele tek kartadaǵy ólshemde emes, álemniń qalaı beınelenetini, sol beıneniń sanada qalaı ornyǵatynynda. Sondyqtan olar aýmaqtardyń araqatynasyn durysyraq kórsetetin proektsııany keńinen qoldanýdy qoldady, – deıdi sarapshy.
Buǵan deıin de Mollweide, Eckert IV, Gall–Peters syndy teń aýdandy proektsııalar bolǵan. Qazirgi Equal Earth kartasynyń syrtqy kórinisi buryn ázirlengen Robinson proektsııasyna jaqyn. Robinson aýdandy saqtamaıtyndyqtan, Equal Earth 2018 jyly osy talaptardy ushtastyrý maqsatynda jasalǵan.
Qazaqstannyń kólemi ózgeredi
Dástúrli Merkator kartasynda Qazaqstan óziniń shynaıy aýdanynan áldeqaıda úlken kórinetin. Jańa Equal Earth proektsııasynda eldiń álem kartasyndaǵy pishinine ózgeris enýi yqtımal. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Merkator proektsııasynda ekvatordan alystaǵan saıyn aýmaqtar kartada úlkeıip otyrady. Osy eseppen alsaq, Qazaqstan orta endikte jatqandyqtan, dúnıejúzi kartasynda óziniń naqty aýdanymen salystyrǵanda irirek beınelengen bolatyn. Bul ásirese Afrıka nemese Ońtústik-Shyǵys Azııa elderimen salystyrǵanda anyq baıqalady.
Nurlybek Zınabdınniń boljamynsha, jańa proektsııada da Qazaqstannyń aýdanyn dálme-dál kórsetedi degenge sený qıyn. Óıtkeni Jerdiń shar tárizdi betin jazyq kartaǵa múlde burmalaýsyz túsirý múmkin emes.
– Equal Earth – teń aýdandy proektsııa. Onda memleketter men qurlyqtardyń aýdandarynyń ózara araqatynasy saqtalady, biraq pishin, burysh, baǵyt sııaqty basqa geometrııalyq sıpattarda belgili bir burmalaný bolady. Sondyqtan Qazaqstan Equal Earth kartasynda kishirek kórinedi, al pishini sál ózgeshe beınelenedi. Bul – tabıǵı qubylys, óıtkeni Jerdiń shar tárizdi betin jazyq kartaǵa múlde burmalaýsyz túsire almaımyz, – dep túsindirdi ǵalym.
Logıstıka shımaıy
Búkil álem tsıfrlyq navıgatsııaǵa (Google Maps, Apple Maps, ıAndeks) súıenedi jáne olardyń kóbi Merkator proektsııasynyń negizinde jasalǵan. Tehnologııalyq kompanııalardyń BUU qararyn oryndap, jańa proektsııaǵa bir kúnde kóshpesi anyq, ol mindet te emes. BUU qarary navıgatsııalyq servısterge Merkator proektsııasynan tolyq bas tartýdy talap etken joq. Alaıda logıstıka salasy ǵaıyptan taıyp jańa proektsııaǵa kóshe qalsa, nendeı kedergige ushyraýy múmkin?
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ Fızıkalyq jáne ekonomıkalyq geografııa kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Nurlybek Zınabdın Equal Earth-tiń birneshe kemshiligin atady. Onyń sózinshe, kartada aýdandyq araqatynas saqtalady, kemshiligi de – sol. Sonyń áserinen nysandardyń pishini men basqa geometrııalyq elementter belgili dárejede ózgeredi. Orta jáne tómen endikte nysandar soltústik-ońtústik baǵytta sozylyńqyrap, polıýsterge jaqyndaǵan saıyn syǵyla túsedi.
– Google Maps sekildi veb-kartalarda Merkator júıesi karta taılyna, masshtabtaý deńgeıine jáne ekrandaǵy koordınatty esepteýge kiriktirilgen. Sondyqtan búkil servısti bir proektsııadan ekinshisine aýystyrýdyń praktıkalyq máni az. Biraq álemdi tutas kórsetetin sholý rejıminde Equal Earth sekildi basqa proektsııany engizý tehnıkalyq jaǵynan múmkin. Al qala men kóshe deńgeıindegi navıgatsııada qazirgi júıeni saqtaý tıimdi, – degen oıda spıker.
Qazaqstan — Eýrazııa júregindegi iri tranzıttik hab. Karta proektsııa jappaı qoldanysqa ense, halyqaralyq logıstıka, avıatsııalyq marshrýttardy josparlaý, jahandyq saýda kartasy qaıta syzylýy múmkin. Degenmen Nurlybek Zınabdınniń boljamyna súıensek, proektsııanyń ózgerýi Qazaqstannyń halyqaralyq logıstıkasyna, áýe marshrýttary men tranzıttik dálizderge aıtarlyqtaı áser etpeıdi.
– Naqty marshrýttar dúnıejúzi kartasynyń syrtqy kórinisine qarap emes, geografııalyq koordınattar, kólik jelisi, navıgatsııalyq jáne basqa operatsııalyq derekter negizinde anyqtalady. Halyqaralyq azamattyq avıatsııada, mysaly, WGS 84 geodezııalyq júıesi standart retinde qoldanylady.
Sondyqtan Qazaqstannyń Eýropa men Azııa arasyndaǵy tranzıttik orny ózgermeıdi. Aıyrmashylyq tek kólik dálizderin, áýe baǵyttaryn nemese saýda aǵyndaryn dúnıejúzi kartasynda qalaı beıneleıtinimizden baıqalýy yqtımal, – dep tolyqtyrdy sarapshy.
Oqýlyq pen atlas qaıta ázirlene me?
Osy oraıda «mekteptegi oqýlyq pen atlas ózgere me?» degen zańdy saýal týyndaýy múmkin. Mańyzdy jaıt, BUU Equal Earth-ti jalǵyz durys proektsııa dep bekitken joq. Qarar ony oryndy nusqalardyń biri retinde ǵana atady, basqa teń aýdandy proektsııalarmen qatar qoldanýǵa ǵana úndeıdi. Sol sebepti, oqý-aǵartý mınıstrliginiń tarapynan da, Qazaq geografııalyq qoǵamy da resmı málimdeme jasamady.
Ustaz ári ǵalym Nurlybek Zınabdın Equal Earth proektsııasyn oqýlyqqa engizýdi jeke joba retinde qolǵa alýǵa qarsy, tek oqýlyqtar men atlastardy josparly jańartý kezinde kezekti talap retinde engizgen durys dep sanaıdy.
– Ázir Qazaqstandaǵy oqýlyqtar men atlastardy birden aýystyrýdyń qajeti joq. Qarar mindetti emes, biraq olar kezekti ret jańartylǵan kezde dúnıejúzi kartalaryn Equal Earth sekildi teń aýdandy proektsııalarda berý máselesin qarastyrǵan jón.
Eń mańyzdysy, oqýshylar men stýdentterge ár proektsııanyń óz maqsaty bar ekenin túsindirý. Merkator qaı jaǵdaıda tıimdi, Equal Earth neni durys kórsetedi, qandaı burmalaný saqtalady, osyny salystyryp kórsetý geografııalyq saýatty arttyrady. Tehnıkalyq jaǵynan kedergi joq, negizgi másele oqý baǵdarlamalary men kartografııalyq materıaldardy durys beıimdeý, – dep túıindedi ol.
Equal Earth proektsııasynyń keńinen qoldanylýy Qazaqstannyń aýmaǵyn da, geografııalyq ornyn da ózgertpeıdi. Ózgeretini tek álem kartasyndaǵy kórinisi ǵana. Onyń ózinde budan bylaı álemdegi toǵyzynshy iri memleket retinde aýdany dálirek beınelenbek.
Aıta keteıik, buǵan deıin Kazinform álem kartasyna qatysty bul máseleniń neden týyndaǵanyn jáne onyń nege dál qazir BUU deńgeıine shyqqanyn zerdelep kórgen edi.
