Álem elderi bilimdi dástúrli baǵalaý júıesine oralmaq – JI qandaı qaýip týdyrdy

JI-diń kóleńke beti 

Oqý eshqashan ońaı bolmaǵan, dana halqymyz sondyqtan da oqýdyń mashaqatyn «ınemen qudyq qazǵandaı» dep sıpattasa kerek. Ol ýaqytty, tózimdilikti, oı eńbegin talap etedi. Biraq búginde tehnologııa damyp, aqparat qoljetimdi bola tústi. Burynǵy kezdegideı ter tókpeı-aq, daıyn jaýapqa JI-diń kómegimen bir sátte qol jetkizýge bolady. Alaıda dál osy tehnologııalyq múmkindiktiń keri áseri de bar bolyp shyqty.

Áleýmettik jelilerde Batys elderiniń oqytýshy-professorlary aýdıtorııada ózderin stýdentpen emes, robotpen sóılesip turǵandaı sezinetinin ashyq aıtyp, dabyl qaǵa bastady. Ashýǵa býlyqqan ustazdardyń aıtýynsha, stýdentter úı tapsyrmasyn oı eleginen ótkizbeı-aq, jasandy ıntellektige jasatyp alýdy ádetke aınaldyrǵan. Bul óz kezeginde stýdentterdiń oı qorytý, óz betinshe málimetterde jınaqtaý jáne aqparatty baıandaý daǵdylarynyń qalyptaspaýyna ákep soqtyratyn ádet.

Bilim alýshylardyń JI-di orynsyz qoldanýy tek batys elderinde ǵana bolyp jatqan joq. Ortalyq Azııa ustazdary da bul keleńsizdikpen kúresip, dabyl qaǵyp jatyr. Máselen biraz ýaqyt buryn Ózbekstandaǵy mektepterdiń birinde dırektor oqýshynyń uıaly telefonyn taqtaǵa shegelep jatqan sáti túsirilgen vıdeo tarady. Onda da ustaz oqýshylardyń bilim alý protsesine, qala berdi óz-ózine «qastandyq jasaýyna» ashynǵany aıtylady.

Qazirgi muǵalim buryn-sońdy bolmaǵan bir qubylyspen betpe-bet kelip otyr. Túrli ınteraktıvti oıyn qurap, tapsyrmalar daıyndap alyp keletin, bilim bergisi keletin ustazdar kóp, biraq qazir oqýshynyń nazary turaqsyz. 15-20 sekýndtyq Instagram men TikTok vıdeolaryna úırenip qalǵan balalar uzaq mátindi qabyldaı almaıdy. Mazmundama túgili, óz ana tilinde oıyn júıelep aıtyp berýi qıyndaǵan. Tapsyrmany tolyq oqyp bitkenshe oqýshy mazasyzdanyp, bir orynda otyra almaıdy. Suraq qoısa, qysqa «ıá» men «joqtan» ári aspaıdy. Mundaı problemanyń baryn muǵalimder de rastap otyr.

Qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi Marjan Nurǵalıeva qazirgi bilim berýdegi jaǵdaımen búkpesiz bólisti.

– JI – muǵalimge kómekshi qural ǵana dep bilemin. Al oqýshylardyń qoldanýyna múlde qarsymyn. Meniń oıymsha, JI olardyń oılaý qabiletin tejeıdi. Tapsyrmalardyń jaýabyn daıyn kúıinde alyp jaza salady. Mysaly meniń pánimde balanyń oı eńbegin qalyptastyratyn esse, shyǵarma jazý, mazmundama aıtý sııaqty tapsyrmalar bar. Biraq balalar oǵan daıyn emes. Shyǵarma jazbaq túgili aýyz eki ana tilinde oılaryn tııanaqty jetkize almaıdy. JI kelgeli burynnan bar problemalardy tek syrtqa shyǵaryp berdi dep oılaımyn. Qazir shekteý qoımasa, oılaý qabileti tómendeı beredi. Oqýshy JI-men jasap alyp, «daıyndaldym» dep oılaıdy. Bir jaǵynan balanyń oqý yntasyn óltirgiń kelmeıdi, ekinshi jaǵynan ol akademııalyq adaldyqqa jatpaıdy, – dep narazylyǵyn bildirdi muǵalim.

Aýqatty adamdar tsıfrlyq quraldardy az qoldanady

The Economist-tiń jazýynsha, tsıfrlyq quraldardy paıdalaný men adamdardyń áleýmettik jaǵdaıynyń arasynda baılanys bary anyqtalǵan.

Zertteýler aýqatty ári bilimi joǵary otbasylardyń balalary ınternet pen áleýmettik jelini anaǵurlym az qoldanatynyn kórsetken. Al áleýmettik jaǵdaıy tómen Latyn Amerıkasynyń jáne afroamerıkalyq oqýshylar arasynda ekran ýaqyty aıtarlyqtaı joǵary ekeni baıqalǵan.

Álem elderi qandaı sheshim tapty

Jasandy ıntellekt bilim salasyna keńinen engen saıyn, Batys elderinde mańyzdy úrdis baıqala bastady.

The Economist-tiń osy taqyryptaǵy maqalasynda AQSh pen Eýropada mektepter men ýnıversıtetterde dástúrli jazba jáne aýyzsha emtıhandarǵa qaıta oralý úderisi kúsheıip kele jatqany aıtylady.

Basylym keltirgen derekterge sáıkes, ChatGPT, Gemini jáne ózge de tsıfrlyq quraldar stýdenttiń bilimin obektıvti baǵalaýdy qıyndatqan. Tek bul ǵana emes, smartfon men noýtbýk oqý kezinde oqýshynyń nazaryn únemi bólip, zeıinniń tereń shoǵyrlanýyna kedergi keltiredi.

Sondyqtan birqatar elderde aýdıtorııada gadjetterdi shekteý, qolmen jazý, mátindi jattaý jáne aýyzsha jaýap berýdi qaıta kúsheıtý tájirıbesi engizilip jatyr.

JI qoldanysy zańmen rettelýi kerek

Bul máseleni buryn ózi de muǵalim bolǵan Májilis depýtaty Ashat Aımaǵambetov te ashyq kóterip júr. Ol jasandy ıntellekt pen bilim taqyrybyn Telegram men áleýmettik jelilerde turaqty jazyp, qoǵam nazaryn aýdarýǵa tyrysyp keledi.

Depýtattyń aıtýynsha, qazirgi basty túıtkil – jasandy ıntellektini qoldanýǵa qatysty zań normalarynyń joqtyǵy.

– Jasandy ıntellektini jaman ne jaqsy dep bólgen múlde durys emes. Ol tek qural ǵana. Barlyǵy bizdiń qoldanysymyzǵa baılanysty. Sondyqtan zańnamada JI qoldanýdyń jas ereksheligine, oqý satysyna jáne pándik maqsatqa baılanysty shekaralary belgilenýi tıis, – dedi ol.

Onyń paıymynsha, bul qadam bir jaǵynan oqýshynyń kognıtıvtik damýyn qorǵaýǵa, ekinshi jaǵynan tehnologııany sanaly ári jaýapty qoldanýǵa múmkindik beredi.

Al KAZGıÝÝ oqytýshysy Asyl Serikuly bilim berýdegi basty maqsat tulǵa qalyptastyrý ekenin eske salady.

– Jasandy ıntellekt bilimdi tolyqtyra alady, biraq derbes oılaý men kitap oqý arqyly qalyptasatyn ishki ıntellektýaldyq protsesterdi almastyra almaıdy, - deıdi oqytýshy.

Elimizde JI-di oqytý bilim berý baǵdarlamasyna enedi

2026 jylǵy 1 qyrkúıekten bastap Qazaqstanda jańartylǵan memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarttary kúshine enedi.

QR Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetine saı, bul qujatqa jasandy ıntellekt elementteri, quzyrettilikke negizdelgen tásil jáne STEM baǵyttary keshendi túrde engizilgen.

Vedomstvonyń málimetinshe, jasandy ıntellekt derbes pán retinde qarastyrylmaıdy, ol oqý mazmunyna kiriktirilgen qural retinde engiziledi.

– JI quzyretteri bilim berý salalary men oqý pánderiniń mazmunyna aqparattyq-tehnologııalyq, metapándik jáne negizgi quzyretterdi qalyptastyrý arqyly kiriktirilgen, – dep jaýap berdi mınıstrlik.

Jasandy ıntellekt elementteri birqatar pánderdiń oqý baǵdarlamalarynda kórinis tapqan. Atap aıtqanda:

• qazaq tili men ádebıeti pánderinde qysqasha mátin jazý, kórkem shyǵarmalardy taldaý jáne sóıleý mádenıetin qalyptastyrý kezinde;
• shetel tilderinde, sonyń ishinde aǵylshyn tili baǵdarlamasynda «Artificial Intelligence in Art and Music» taqyryptyq blogy arqyly;
• jaratylystaný baǵytyndaǵy pánderde modeldeý, tsıfrlyq quraldarmen jumys isteý jáne derekterdi taldaý barysynda;
• tarıh pen quqyq negizderinde zertteý tapsyrmalaryn oryndaý men quqyqtyq saraptama júrgizýde;
• eńbek pen mýzyka sabaqtarynda dızaın-obektilerdi ázirleý, vızýalızatsııa, 3D grafıka jáne aýdıo-vıdeo kontentterdi óńdeý kezinde qoldanylady.

JI-diń este saqtaý qabiletine keri áseri zerttelip jatyr

Keıingi kezderi stýdentterdiń jasandy ıntellekt kómegimen oryndaǵan jumystaryn tekserýden sharshaǵan oqytýshylar men professorlardyń narazylyǵy týraly joǵaryda atap óttik. QR Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi bul baǵytta arnaıy ǵylymı zertteýler júrgizilip jatqanyn habarlady.

Atap aıtqanda, «I-psychodiagnostics.kz» SMART-platformasy ázirlenip jatyr. Joba stýdentterdiń zeıini, oılaýy men este saqtaý qabiletin tsıfrlyq ortada dıagnostıkalaýǵa baǵyttalǵan.

Mınıstrlik málimetinshe, qazirgi tańda JI-di jappaı qoldaný jaǵdaıynda este saqtaý daǵdylarynyń tómendeýi nemese transformatsııasy jóninde túpkilikti ǵylymı qorytyndy jasaýǵa erte.

JI keń taraǵan saıyn dástúrli baǵalaý ádisterin saqtaý máselesi aldyńǵy qatarǵa shyqty. Máselen 2025 jylǵy Prezıdent Joldaýynda aýyzsha emtıhan, esse jáne jobalyq jumystardyń synı oılaý men dáleldeý daǵdylaryn damytýdaǵy róli erekshe atap ótildi.

Qazirgi tańda joǵary oqý oryndarynda dástúrli baǵalaýdy JI quraldarymen úılestiretin, stýdenttiń bilim deńgeıin ádil baǵalaýǵa múmkindik beretin aralas formattar usynylyp jatyr.

Akademııalyq adaldyq jáne proktorıng

Jasandy ıntellektini engizýmen qatar, bilimdi baǵalaý júıesine qoıylatyn talaptar da kúsheıip keledi. Qazirgi tańda joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynyń birqatary ózderiniń proktorıng júıelerin ázirlep, engizip jatyr.

Mınıstrlik dereginshe, bul júıeler emtıhandar men testileý sapasyn arttyrýǵa, akademııalyq adaldyq qaǵıdattaryn saqtaýǵa jáne baǵalaý rásimderiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge qyzmet atqarady.

Atap aıtqanda, tıisti tsıfrlyq sheshimder Satbayev University, HATÝ, D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıteti jáne basqa da birqatar JOO-da synaqtan ótkizilip, praktıkada qoldanylyp jatyr.