ÁLEM APTA ІShІNDE: Túrkııadaǵy jappaı tolqýlar - álemdik tártiptegi jańa syn-qater

Eldegi ahýaldyń kúrt qıyndap ketýine Ystambuldyń ortalyǵyndaǵy Taksım alańynda Gezı saıabaǵyn qorǵaý úshin shaǵyn sherý uıymdastyrǵan jergilikti ekologtar men qoǵam qaıratkerleriniń is-qımyldary túrtki boldy. Aıta keterligi, bılik atalǵan saıabaqty súrip tastap, ornyna jańa saýda ornyn salýdy josparlaǵan bolǵan. Juma kúni, 31 mamyrda tipti saıasatshylardyń da nazaryn ózine aýdartqan sanktsııalanbaǵan aktsııa polıtsııa tarabynan kúshpen taratylǵan bolatyn. Tipti sherýshilerdi taratý úshin kózden jas aǵyzatyn gaz da paıdalanylǵan-dy. Qorytyndysynda 63 adam ustalyp, onnan astam adam zardap shekkendikten aýrýhanaǵa jetkizilgen edi.

Bıliktiń mundaı is-áreketi kóptegen otandastar tarabynan ashý-yza týyndatyp, Ystambulda oryn alǵan oqıǵalarǵa ile-shala Ankara, Іzmir, Antalııanyń jáne Túrkııanyń basqa da qalalary turǵyndarynyń kóshege shyǵýyna sebep boldy. Olardyń ustanymyn álemdik deńgeıdegi saýda brendteriniń ókildikteri de qoldap, bolashaqta Gezı saıabaǵynda saýda orny ashylǵan jaǵdaıda onda óz dúkenderin ashýdan bas tartatyndyqtaryn ashyq málimdedi.

Іri qarsylyq aktsııalarynyń biri jeksenbi kúni Ankara shaharynda oryn alyp, oǵan shamamen 20 myń adam qatysty. Sherýshiler kóshege «Úkimet otstavkaǵa ketsin», «Erdoǵan dıktator» degen syndy urandar alyp shyqty. Olardyń basym bóligin jastar men stýdentter jáne olarǵa tamaq pen dári-dármek jetkizýge qol ushyn bergen erikti azamattar qurady. Bul sherý de qaqtyǵyspen aıaqtalyp, nátıjesinde 50-den astam adam men 115 polıtsııa qyzmetkeri jaraqattandy jáne 1800-den astam adam ustaldy.

Túrkııanyń Premer-Mınıstri Redjep Taıyp Erdoǵan demalys kúni polıtsııanyń sherýlerdi taratý barysynda kózden jas aǵyzatyn gazdy qoldanýy durys bolmaǵandyǵyn moıyndady. Degenmen ol saıabaqty jańǵyrtý isin jalǵasytyrý qajettigine tabandap turyp alyp, sonyń saldarynan másele óz sheshimin tapqan joq.

Sońǵy kúnderi Túrkııa qalalarynda oryn alǵan oqıǵalar órshı túsip, birqatar baıqaýshylar ony «arab kóktemimen» de teńestire bastady. Al jergilikti ahýaldy «túrik jazy» dep atady. Shyndyǵynda da, Túrkııanyń iri qalalaryn sharpyǵan narazylyq sherýleri ekologııayq talaptar aıasynan shyǵyp ketken edi. Ystambuldaǵy sherýshilerge nıettestik retinde bastalǵan mıtıng bıliktiń ózine qarsylyqqa aınalyp, olar bıliktegi Ádildik jáne damý partııasyna narazylyqtaryn bildirdi jáne úkimet basshysynyń otstavkaǵa ketýin talap etti.

Osy aptada da jappaı sherýler aýyspaly sıpatta órbip, sońynda tolyǵymen úkimetke qarsylyq beıinine endi. Jergilikti buqaralyq aqparat quraldarynyń jazýylaryna qaraǵanda, sońǵy kúnderi oryn alǵan tártipsizdikterdiń saldarynan úsh adam qaza tapqan. Olardyń ekeýi sherýshiler bolsa, bireýi - polıtsııa qyzmetkeri.

Eldegi ahýal sherýshiler arasyndaǵy arandatýshylardyń polıtsııamen janjalǵa ıtermeleýi saldarynan odan ári ýshyǵyp tur. Qaqtyǵys nátıjesinde kólikter men keńseler, dúkender búlinýde, kóptegen nysandar órtenip, terezeleri syndyrylǵan. Aldyn ala baǵalaý boıynsha, qarsylyq sharalary nátıjesinde eldegi shyǵyn kólemi shamamen 40 mln. dollardy quraıdy.

Qarsylyq tanytýshylardyń basty talaptarynyń biri - R.Erdoǵannyń basshylyǵymen bılik etip otyrǵan partııa júrgizip jatqan ıslamılandyrýdy toqtatý. Turǵyndar eldiń tuǵysh prezıdenti Mustafa Kemal Atatúrik qurǵan zaıyrly memlekettiń saqtalýyn qoldaýda. Olar sonymen qatar bılikti qarapaıym azamattardyń ómirine aralasady, demokratııalyq quqyqtary men bostandyǵyn shekteıdi dep aıyptap otyr. Aıta keterligi, olardy «Anonymous» hakerler toby da qoldap, Túrkııa Premer-Mınıstriniń saıtyn buzdy.

Al premer bolsa, elde oryn alǵan oqıǵalardy arab álemindegi tolqýǵa uqsaýy múmkin ekendigin joqqa shyǵarýda. Onyń atap ótýinshe, tártipsizdikterdiń tasasynda radıkaldy toptar tur, al aktsııanyń óziniń halyq múddesine esh qatysy da joq.

Óz kezeginde Vashıngton Túrkııadaǵy ahýaldy jiti nazarda ustap otyrǵandyqtaryn málimdep, taraptardy qaqtyǵystardy qozdyratyn is-qımyldarǵa barmaýǵa shaqyrdy. Eldiń memlekettik hatshysy Djon Kerrıdiń atap ótýinshe, AQSh Túrkııada polıtsııa kúshterin orynsyz paıdalaný týraly aqparattarǵa alańdaýshylyq tanytady ári kúshti paıdalaný tolyǵymen tergeletindigine senim artady. Eýropalyq dıplomatııa basshysy Ketrın Eshton da Túrkııada sherýshilerge qarsy polıtsııa kúshteriniń óz ókilettigin asyra qoldanýyna baılanysty ókinish bildiretindigin jetkizdi. Degenmen, Vashıngton túrik qoǵamynyń ıslamılanýyna alańdaýshylyq tanytty ári Erdoǵannyń ornyna batysshyl jańa tulǵany kórgisi keledi dep aıtýdyń ózi ázirshe artyq bolyp tur.

Bul qarsylyq sharalaryn «arab kóktemi» oqıǵalarymen salystyrǵanda sherýshilerdiń qandaı da bir saıası partııanyń múddesin qorǵamaıtyndyqtaryn, olardyń barlyǵynyń da arqa súıeıtin kóshbasshylary joq ekendigin, sonymen qatar ishki saıasatqa qatysty ortaq kózqarastary da túıispeıtindigin eskergen jón. Anyǵy, dál qazirgi ýaqytta Túrkııanyń saıası sahnasynda Erdoǵannan basqa laıyqty tulǵa joq. Degenmen alańdaýǵa turarlyq jaıttar bar. Oǵan kúni keshe oryn alǵan oqıǵalar naqty dálel bolady.