ÁLEM APTA ІShІNDE: Til taǵdyry Ýkraınanyń bas aýrýyna aınalyp tur

Óıtkeni bul zańnyń qabyldanýy eldiń barlyq zańnamalyq organdaryn is júzinde qatardan shyǵaryp tastaǵan edi.

Osy seısenbi kúni Joǵarǵy Rada «Memlekettik til saıasatynyń negizderi týraly» zań jobasyn qabyldady. Atalǵan qujatqa sáıkes, birqatar til óńirlik mártebe alýy tıist-in. Qujatty 248 halyq qalaýlysy qoldady, al qajetti daýystyń eń tómengi shegi 226 bolatyn.

Zań jobasy Ýkraına aýmaǵynda óńirlik tilderdi, onyń ishinde orys, tatar, armıan, ıdısh, qyrym-tatar jáne basqa da tilderdi erkin paıdalanýǵa kepildik beredi. Bul rette ol til  belgili bir aýmaqta qonystanǵan ári 10 paıyz azamattardyń týǵan tili bolýy shart. Óńirlik tilder týraly málimetter aldaǵy halyq sanaǵynyń qorytyndysy boıynsha jasalady dep kútilýde. Sonymen qatar azamattyq tólqujat málimetteri memlekettik tilde jáne de azamattyń tańdaýy boıynsha Ýkraınanyń óńirlik tilderiniń birinde de engiziletindigi boljanyp otyr.

Zań jobasyn kóktemde óńirlik partııa usynyp, aǵymdaǵy jyldyń 5 maýsymynda birinshi oqylymda maquldanǵan bolatyn. Biraq ta ol sol kezdiń ózinde-aq eldiń oppozıtsııalyq kúshteri tarabynan syn tezine ushyrady. Tipti oppozıtsııa Ýkraınanyń Joǵary ákimshilik sotyna tildik zań jobasyna daýys berýge qatysty shaǵym aryz bergen bolatyn. Alaıda, shaǵym aryz ákimshilik sottyń qaraýyna jatpaıdy dep tanylyp, bılik opponentteri tarabynan   jappaı narazylyq týdyrǵan edi. Egerde til týraly zań qabyldanatyn bolsa, onda orys tili eldiń shamamen jarty oblysynda óńirlik mártebege ıe bolady.

Degenmen de parlament sońǵy ret maquldaǵannan keıin bul zań jobasy ýkraındyq oppozıtsııa jáne halyqtyń basym bóliginiń, áserese ulttyq qozǵalystardyń tarabynan barynsha ashý týdyrǵan-dy. Oppozıtsııanyń paıymynsha, basqarýshy óńirlik partııa týyndap otyrǵan múmkinshilikti paıdalandy ári Reseı Federatsııasyna qatysty ózderiniń konıýktýralyq josparlarynyń paıdasy úshin jańa zańdy engizýge tyrysyp otyr.

Bul qujattyń tolyqqandy zańǵa aınalýy úshin el prezıdenti V.ıAnýkovıch qol qoıýy asa qajet. Ári qazirgi ýaqytta prezıdenttiń bul zańǵa veto qoıýyna eshqandaı negiz de joq. Óıtkeni bul qujat eldiń konstıtýtsııasyna qaıshy emes, degenmende onyń qarsylyq aktsııalaryna nazar aýdarýyna týra keletin de sııaqty.

Búginde Ýkraınada orys tildi azamattardyń aıtarlyq basym bóligi turyp jatyr. Bul til keminde 10 paıyz halyqtyń ana tili bolyp tabylady. Máskeý úshin de orys tilin qoldaý máselesi kórshiles postkeńestik eldermen qarym-qatynas qalyptastyrýdaǵy birinshi kezekti máselelerdiń biri ekendigi de belgili. Bul taqyryp gýmanıtarlyq baılanys aıasynan baıaǵyda-aq shyǵyp, erterekte birtutas memlekettiń qanatynyń astynda bolǵan eldermen saıası kelissózderdegi basty ustanymdardyń birine aınalǵan-dy. Zańnyń qabyldanýyna baılanysty Kıevte  jáne basqa da qalalar men oblystarda, ásirese Ýkraınanyń batysynda jappaı qarsylyq aktsııalary baıqaldy.

Ýkraındyq sarapshylardyń sózine qaraǵanda, 2000 jyldardyń ortasynda el halqynyń arasynda ýkraın tilin bilý sánge aınalyp, árbir ýkraındyq óz ana tilini bilýge barynsha quljynys tanytqan-di. Tipti bul úderis sol kezde bılik basyna «sarǵylttar» ókilderiniń kelip, keń taraǵan «Meniń moskal (orys bolmaǵanym úshin) bolmaǵanym úshin rahmet saǵan Qudaıym» degen frazanyń kóterilýimen de baılanysty emes edi. Jańa býyn ósip shyǵyp, ana tiliniń paıdalanylýy úshin jaǵdaıdar barynsha belsendi damydy, til bilý turmysta da, jumysta da jyly qabyldandy. Degenmen ýkraın tildi men orys tildi azamattar arasyndaǵy qarama-qaıshylyq problemalary 2005 jyldan bastap Ýkraınaǵa jańa basshylyqtyń kelýine oraı qaıta baıqala bastady. Qazirgi tańda oppozıtsonerler til týraly zań el konstıtýtsııasynyń normalaryn buza otyryp qabyldanǵandyǵyn aıtyp, otandastaryn Kıevte ótetin jappaı qarsylyq aktsııalaryna qosylýǵa shaqyrýda.

 Tipti is nasyrǵa shaýyp, Joǵarǵy Rada spıkeri Vladımır Lıtvın qujatqa qol qoıýdan bas tartyp, óziniń qyzmetten ketetindigin jarııalady. «Men bul máseleni  kún tártibine shyǵarýdy jáne erteń  daýysqa salýdy ótinemin. Birinshi kezekte meni, ekinshiden Ýkraınany aldap soqty. Mundaı jaǵdaıda meniń otstavkaǵa ketýim máselesin qarap, sheshim qabyldaýdy ótemin», - dedi ol paralamenttiń kezekti otyrysynda. Sonymen qatar ýkraına parlamentiniń vıtse-spıkeri Nıkolaı Tomenkoda óziniń otstavkaǵa ketetin málimdedi.

Ýkraına konstıtýtsııasyna sáıkes eldegi jalǵyz memlekettik til ýkraın tili bolyp tabylady. Degenmen el prezıdenti Vıktor ıAnýkovıch 2009-2010 jyldaraǵy  óziniń saılaýaldy naýqanynda orys tilin ekinshi memlekettik til jasaýǵa ýáde bergen edi.  V.ıAnýkovıch barlyq ýaqytta da Reseıdiń dos retinde qabyldanǵanmen sarapshylar onyń óz ustanymyn tekten-tekke bermeıtindigin ári ol úshin barynsha tıimdilik alýǵa tyrysatyndyǵyn atap ótýde.