ÁLEM APTA ІShІNDE: Taıaý Shyǵys 2012 nemese parsysha tizbekti reaktsııa
MÁSKEÝ. 14 qańtar. QazAqparat /Narymbek Ysmaǵulov/ - Jańa jyl bastalǵanymen de jalpyálemdik problema óziniń mańyzyn esh joıǵan emes. Kerisinshe, Taıaý Shyǵystaǵy turaqsyzdyq pen eýropalyq jáne álemdik ekonomıkadaǵy aldaǵy daǵdarysqa baılanysty negizgi qaterler jańa beıinge ıe bolyp, kóńilge kirbiń uıalatatyn perspektıvany aıqyndap keledi.
Sirá, qazirgi kúni kóptegen baıqaýshylar tarapynan kóterilip otyrǵan eń negizgi másele Iran men AQSh jáne basqa Taıaý Shyǵys óńirindegi ózge de eldermen aradaǵy áskerı teketirestiń bastaý alý yqtımaldyǵy bolyp otyr. Málim bolyp otyrǵandaı, MAGATE-niń arnaıy komıssııanyń jumysy týraly esep jarııalanǵan ótken jyldyń 8 qarashasynan Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy tóńiregindegi ahýal shıelenisip ketti. Sál keıinirek AQSh, Eýropalyq odaq jáne basqa da birqatar memleketter Tehrandy ıadrolyq baǵdarlama boıynsha kelissózderdi jańǵyrtýǵa májbúrleý úshin Iranǵa qatysty sanktsııalardy, onyń ishinde ıran munaıyn satyp alýǵa embargo qoıý arqyly kúsheıtýge kelisti.
Ótken jyldyń sońynda Irannyń birinshi vıtse-prezıdenti Mohammad Reza Rahımı ıran munaı eksportyna embargo engizilgen jaǵdaıda Tehran álemdik naryqqa Parsy shyǵanaǵynyń munaıy ótetin Ormýz buǵazyndaǵy joldy jabatyndyǵyn málimdedi. Qazirgi kúnde osy marshrýt arqyly barlyq álemdik kómirsýtek shıkizaty jetkiziliminiń 40 paıyzy tasymaldanady. Buǵazdyń soltústik jaǵalaýy Irannyń, al ońtústigi AQSh-tyń strategııalyq áriptesteri bolyp tabylatyn BAÁ men Omannyń baqylaýynda.
Iran óz pıǵylynyń salmaqtylyǵyn atalǵan buǵazda áskerı kúshteriniń onkúndik aýqymdy oqý-jattyǵý jıynymen kórsetti. Onda olar sý kemeleriniń jolyna shekteý qoıýýmen qatar alys radıýstegi zymyrandaryna sátti synaq ta júrgizdi. Mine osyndaı qaýipti málimdeme, árıne, Vashıngton tarabynyń da nazarynan tys qalmaǵany sózsiz. Qańtardyń alǵashqy kúninde-aq AQSh oqý-jattyǵý aýdanyna óziniń ushaq tasymaldaıtyn áskerı kemelerin jiberse, osy aptada Parsy shyǵanaǵy aýdanyn Áskerı-teńiz kúshteriniń amfıbııa-desant toby men Teńiz jaıaý áskerleri ekspedıtsııalyq batalonymen kúsheıte tústi.
Degenmen, endi bir aptadan keıin, ıaǵnı 23 qańtar kúni EO keńesiniń otyrysynda SІM basshylary ıran munaıyn jetkizýge embargo engizý týraly máseleni túbegeıli qaraıtyn bolady. Egerde barlyq taraptar quptaıtyn bolsa, onda ıran munaıy eksportynyń shamamen 18 paıyzy eldiń rezervýarlarynda qalady. Al odan keıin ne bolatyndyǵy eshkimge de beımálim.
Biraq, búginde de 2008 jyldyń jazyndaǵy jaǵdaı qaıtalanady degenge úmitimiz zor. Este bolsa, dál osyndaı Ormýz buǵazyn jaýyp tastaý týrasyndaǵy AQSh pen Iran arasyndaǵy qoqan-loqqy jasasý bolyp, ol tek málimdeme deńgeıinde qalǵan edi.
Shyndyǵynda Eýropa odaǵynda da munaı embargosyn engizýge qatysty ortaq pikir joq. EO-ǵa tasymaldanatyn ıran munaıynyń shamamen úshten ekisi Grekııa, Italııa jáne Ispanııaǵa tıesili. Sondyqtan da onsyz da eýronyń problemaly aýmaǵyndaǵy jaǵdaı qıyndyqqa tap bolýy múmkin.
Qazirdiń ózinde jaǵdaıdyń beımálimdiligi munaı qunyna aıtarlyqtaı áser etip otyr. Jyl basynan beri barreline 110 AQSh dollaryn quraýda. Tehrannyń memlekettik kiristiń basty kózinen aıyrylýy kómirsýtek shıkizatynyń jetispeýshiligine jáne munaıdyń álemdik baǵasynyń aıtarlyqtaı kóterilýine ákeletindigine esh shák keltirýge de bolmaıdy. Jekelegen baǵalaýlar boıynsha, munaı quny barreline 240 AQSh dollaryna deıin kóterilýi múmkin.
Osyndaı jaǵdaıda birqatar munaı jetkizýshi elder ózindik óndiristiń kólemin ulǵaıtý esebinen jetispeıtin energoresýrstardy tolyqtyrýǵa daıyn ekendikterin málim etip otyr. Osy aptada Birikken Arab Ámirlikteri Japonııaǵa jetkiziletin ıran munaıy jetkiziliminiń ornyn tolyqtyrýǵa daıyn ekendikterin jarııalady. Oǵan deıin Saýd Arabııasy óziniń resýrstary esebinen álemdik tutyný kólemin qamtamasyz etýge mindetteme alǵan-dy. Dál osyndaı kóńil-kúı reseılik eksporttaýshylar arasynda da bar. Olardyń birqatary shıkizatty óndirý kólemin ulǵaıtý múmkindigin ári negizinen eýropalyq naryqqa shoǵyrlanatyndyqtaryn joqqa shyǵarmaıdy.
Degenmen, negizgi munaı jetkizýshi elderdiń eksportty ulǵaıtýy árkezde de olardyń aıryqsha iltıpatyna saı kelmeıtindigin moıyndaý kerek. Birinshiden, kóp jaǵdaıda onsyz da óz múmkindiginiń sheginde jumys istep jatqan munaı óndirý qýattaryn asyǵys óristetý erteńgi kúni sanktsııa alynyp tastalyp, ıran munaıy qaıtadan rynokqa aǵylǵanda ózin aqtamaýy múmkin. Ekinshiden, halyqaralyq naryqtaǵvy kómirsýtekteriniń óte tapshylyǵy munaı fıýchersteri baǵasynyń shuǵyl joǵary kóterilýine ákep soǵady, al bul óz kezeginde eshqandaı áreket jasamasa da eksporttaýshy elderge shash-etekten paıda keltiredi.
Tolyqtaı alǵanda, búginde álem ázirshe birjaqty vektory joq mańyzdy qaterlerdiń aldynda turǵandyǵy aıqyn jáne de bul jaǵdaıda tamyryn basyp, dál dıagnozyn qoıý múmkin emes. Biraq ta, zamanaýı jaǵdaıda bir eldiń nemese jekelegen óńirdiń problemasy halyqaralyq qoǵamdastyqtyń aǵat ári asyǵys qararynyń saldarynan onsyz da álem qorqynyshpen kútip otyrǵan 2012 jylda órkenıettiń kúızeliske ushyraý katalızatory bolýyna ákep soǵýy múmkin.
