ÁLEM APTA ІShІNDE: Taılandtaǵy saıası daǵdarys memlekettik tóńkerispen aıaqtaldy

20 mamyr kúni Taıland armııasynyń qolbasshysy general Praıýt Chan-Ocha teledıdar arqyly halyqqa úndeý arnap, onda: "Eldegi beıbitshilik pen tynyshtyqty qamtamasyz etý maqsatynda Taılandtyń qarýly kúshteri úkimet fýnktsııalaryn óz moınyna alady", - dedi. Qolbasshynyń ultqa arnalǵan teleúndeýinen birneshe mınýt buryn onyń buıryǵymen áskerı qyzmetkerler kelissóz zalynan oppozıtsııalyq demonstranttardyń kóshbasshysy Sýthep Thyaksýbandy alyp shyqty. Aıta keterligi, 19 mamyrda Taılandtyń qarýly kúshteri áskerı jaǵdaı jarııalap, eldegi turaqtylyqty qamtamasyz etý mindetin óz moınyna aldy. Áskerılerdiń ózi muny «kezekti tóńkeris emes» dep túsindirdi. Olardyń sózine qaraǵanda, bul beıbitshilik pen quqyqtyq tártipti qamtamasyz etý maqsatynda júzege asyrylýda.

Degenmen sál keıinirek áskerılerdiń bul bastamasy is basyndaǵy mınıstrler kabınetimen kelisilmegendigi anyqtaldy. Buǵan qosa, áskerılermen kelissózder júrgizýge kelgen úkimet músheleri men partııa kóshbasshylary tutqynǵa alyndy. ıAǵnı, qolbasshy olarmen kelissózder júrgizýdiń esh máni joq ekendigin aıtyp, kelissózge kelgenderdiń barlyǵyn tutqynǵa alýǵa buıryq berdi.

Beısenbi kúni Praıýt Chan-Ocha eldiń ýaqytsha úkimetiniń bılikten shettetilgendigin jarııa etti. Onyń atap ótýinshe, elde áskerı jaǵdaı engizilgennen keıin ýaqytsha úkimet turaqtylyq pen beıbitshilikti qamtamasyz etý úshin qurylǵan qolbasshylyq qolyna kóshti. Dál osy kúni konstıtýtsııanyń qoldanylýy toqtatyldy, telearnalar men radıostansalardyń habar taratýyna qatań shekteý engizildi. Búkil elde keshki saǵat 10-nan bastap tańǵy saǵat beske deıin komendanttyq saǵat jarııalanyp, qandaı da saıası jıynnyń ótýine shekteý qoıyldy.

Mundaı qatań sharalarǵa qaramastan juma kúni Bangokte áskerılerdiń bılikti basyp alýyna qarsy sherýler oryn aldy. Al qaýipsizdik kúshteri sherýshilerdi qýyp tarqatyp, birqatar qatysýshysyn tutqynǵa aldy.

Komendanttyq saǵat eldiń Pattaııa, Phýket, Samoı kýrorttyq aımaqtaryna da engizilip otyr. Degenmen bul aımaqtardaǵy ahýal turaqty, demalýshylardyń jappaı qaýipsiz jerge kóshýi baıqalmaıdy. Sońǵy 80 jyldyń ishinde elde 19 memlekettik tóńkeris oryn alǵan bolatyn. Sondyqtan sheteldikter bul elde oryn alyp otyrǵan oqıǵalardan asa qaýiptene qoımaıdy. Buǵan qosa, demalystyń qyzǵan kezi óziniń sharyqtaý shegine de taqap qaldy.

Esterińizge sala keteıik, ótken jyldyń qarasha aıynyń ortasynan beri oppozıtsııa jaqtastary el astanasy Bangkokte bas qosyp, Taıland Premer-Mınıstri I.Chınavattyń otstavkaǵa ketýin talap etip sherý ótkizýde. Narazylyq tanytýshylar onyń atyn jamylyp, eldi I.Chınavattyń aǵasy - mıllıarder Taksın Chınavat basqaryp otyr dep sanaıdy. Este bolsa, ótken jyldyń jeltoqsan aıynyń ózinde oppozıtsııa ókilderi Taıland koroli Phýmıpon Adýlıadetýǵa parlamentti merziminen buryn taratyp, úkimetti otstavkaǵa jiberý týraly shaǵym jasaǵan bolatyn. Aıta keterligi, oppozıtsııa narazylyq tanytyp otyrǵan bılik búginde ýaqytsha mártebege ıe bolyp, kelesi saılaýǵa deıin el bıleý quqyǵyna ıe bolyp otyr. Memlekette oryn alyp otyrǵan osyndaı ahýaldan keıin bılik qataryndaǵy oppozıtsııa depýtattary úkimet qatarynan shyǵýda.

Sondaı-aq oppozıtsııa I.Chınavatqa qarsy ulttyq jemqorlyqqa qarsy komıssııa atyna kúrish kepili baǵdarlamasyn júzege asyrý barysynda laýazymdyq mindetterin jappaı buzý ári saqtamaý faktilerin tergeý talaptarymen shaǵym aryz berdi. 2011 jyly bastalǵan atalmysh baǵdarlamaǵa sáıkes, sharýalardan kúrishti kepildik baǵamen satyp alý kózdelgen bolatyn.

Mine osynaý teketires bastalǵannan beri úkimettik jáne oppozıtsııalyq qozǵalystar arasynda birneshe márte qaqtyǵystar oryn aldy. Al el astanasy Bankgogtegi ahýal tipti qıyndap, birneshe márte jarylys ta uıymdastyryldy. Sonyń saldarynan osy ýaqytqa deıin qaza bolǵandar sany júz adamnan asyp, 200-den astam adam jaraqat aldy.

Oppozıtsııanyń basty súıenishi Reformalar úshin ulttyq demokratııalyq komıtet pen Taılandtyń demokratııalyq partııasy bolýda. Al olarǵa Phya Thaıdyń partııasy qarsylas atanýda.

Este bolsa, 2 aqpanda Taılandta ótken kezekten tys parlamenttik saılaý esh nátıje bermegen bolatyn. Saıası teketirestikke boı aldyrǵan eki tarap ta saılaýdyń óz múddeleri úshin jeńiske jetkendigin aıtyp, dabyl qaqqan-dy. Eskererligi, osy sherýshilerdiń kedergi keltirýi saldarynan eldiń 28 okrýginde daýys berý júrgizilmedi, sondaı-aq Bangkoktegi birqatar ýchaskeler jabyq boldy. Demek, el konstıtýtsııasy talap etkendeı, búkil el boıynsha bir kúnniń ishinde saılaý ótken joq. Mine, osyndaı jaıttardan keıin Taılandtyń konstıtýtsııalyq soty 2 aqpanda ótken saılaý nátıjelerin jaramsyz dep tanydy.

Alaıda oppozıtsııa I.Chınavattyń bılikten ketýine qol jetkizgen edi. 7 mamyr kúni Taılandtyń Konstıtýtsııalyq sot ony 2011 jyly Ulttyq qaýipsizdik keńesi hatshysyn zańsyz túrde jumystan bosatty degen jeleýmen otstavkaǵa jiberý týraly sheshim shyǵarǵan bolatyn. Qazirgi ýaqytta I.Chınavat ta áskerılerdiń qolynda.

Bul eldegi áskerı tóńkeriske halyqaralyq qoǵamdastyq ta beıjaı qarap otyrǵan joq. BUU bas hatshysy Pan Gı Mýn tóńkeriske barynsha alańdaýly ekendigin bildirdi. Ol áskerılerdi shuǵyl arada eldiń zańdy úkimetin qalpyna keltirýge, konstıtýtsııalyq jáne demokratııalyq basqarýdy qamtamasyz etýge shaqyrdy.

AQSh, Germanııa, Frantsııa jáne basqa da birqatar memleketter Taılandtaǵy áskerı tóńkeristi qatań aıyptady. AQSh Memlekettik hatshysy Djon Kerrı Taıland áskerılerin el úkimetin shuǵyl arada qalpyna keltirip, demokratııaǵa oralýǵa úndedi. Sonymen birge resmı Vashıngton jalpy somasy 10 mlrd. dollardy quraıtyn kómek kórsetý baǵdarlamasynyń toqtatylýy múmkin ekendigin aıtyp, ses kórsetti.

Aıta keteıik, sońǵy ret eldegi bılik áskerılerdiń qolyna 2006 jyly tıgen bolatyn. Ol kezde Iınglak Chınavattyń aǵasy Taksın Premer-Mınıstr taǵynan aıyrylǵan edi. Osydan keıin 2009-2010 jyldary aralyǵynda elde taǵy bir saıası daǵdarys oryn alyp, sonyń nátıjesinde bılikke I.Chınavat kelgen bolatyn.