ÁLEM APTA ІShІNDE: Sırııanyń aýyzbirligi úshin ıemen nusqasy qoldanylýy múmkin

Mine 1 jyldan astam ýaqyt boıy Sırııadaǵy jaǵdaı óte turaqsyz bolýymen qatar keń aýqymdaǵy azamattyń soǵystyń aldynda tur. Ótken jyldyń naýryzynan beri elde úkimetke qarsy kóterilister tynshyr emes. Oppozıtsııalyq kúshterdiń sırııalyq armııamen qarýly qaqtyǵystary úzdik-úzdik oryn alýda. Sonymen qatar elde lańkestik áreketter de jıi oryn alý ústinde. Qan tógilgen qaqtyǵystar saldarynan beıbit turǵyndarmen qatar áskerı qyzmetshiler de mert bolýda.

Este bolsa, ótken jyldan bastap-aq Sırııanyń bolashaǵy halyqaralyq deńgeıdegi barynsha belsendi kelissózderdiń ortasyna aınalǵan bolatyn. Degenmen de bul pikirtalastar eldegi ahýaldy túbegeıli ózgertýde áli kúnge deıin naqty nátıje berer emes. Aıta keterligi, is júzinde barynsha yqpaldy elder  toptasqan álemdik qoǵamdastyq 2 lagerge bólinýde.  Birinde Batys elderi men qaýipsizdiktiń eýroatlantıkalyq tujyrymdamasyn jaqtaýshylar toptassa, ekinshisinde olarǵa qyr kórsetip otyrǵan Reseı men Qytaıdyń jaqtastary shoǵyrlanǵan.

Olardyń Taıaý Shyǵystaǵy janjaldardy retteýge usynyp otyrǵan aıla-sharǵylarynyń aıyrmasy ótken jyldyń qazanynda BUU Qaýipsizdik keńesiniń Damaskige  qatysty qararynyń jobasyn qaraý qorytyndysynda-aq belgili bolǵan edi. Ol kezeńde Qytaı men Reseı sırııalyq bılikke qatań sharalar qoldaný qararyna veto qoıǵan bolatyn. Olarǵa álemniń basqa da memleketteri qoldaý bildirdi.  Qytaı men Reseıdiń narazy bolýyna qujattyń tipti sońǵy jobasynda da Sırııaǵa qarýly ásker kirgizý múmkindigin joqqa shyǵaratyn baptyń engizilmeýi ıtermelegen edi. Olar jańa qarar Lıvııadaǵy jaǵdaıdy qaıtalaıtyndyǵyn  ári NATO elderine Damaskige qarsy soǵys bastaýǵa múmkindik beretindigin, bul búkil Taıaý Shyǵys óńirindegi ahýaldy turaqsyzdandyratyndyǵyn atap ótken-di. Qaýipsizdik keńesi músheleriniń basqa da santsııalar qarastyrylǵan jańa qarar qabyldaýǵa umtylysy da sátsizdikke ushyrady.

Halyqaralyq medıatorlardyń múddesi BUU-nyń arnaıy elshisi Kofı Annannyń ahýaldy retteý jospary tóńireginde ǵana toǵysyp otyr. Al onyń mıısııasynyń basty mindeti - qarýly qaqtyǵystardy toqtatý jáne sırııalyq oppozıtsııa men el prezıdenti Bashar Asad arasyndaǵy dıalogty qamtamasyz etý. Biraq ta Sırııada sońǵy aıdyń ishinde oryn alǵan oqıǵalar, ıaǵnı naqty aıtqanda apta saıyn adamdardyń, ásirese, beıbit turǵyndardyń jappaı óltirilý derekteri habarlanyp jatqanda bul baǵyttyń da tıimdi ekendigine sený qıyn ári ol óziniń bolashaǵy bulyńǵyr ekendigin kórsetip otyr.

Qazirgi ýaqytta tuıyqqa tirelý oryn alyp otyrǵandyǵy aıqyn. Óıtkeni álemdik qoǵamdastyq eldegi zorlyq-zombylyqqa tyıym salýǵa jáne jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa qaýqarly emes ekendigin kórsetti. Bul jerde tek qana tártipke keltirý nıetimen-aq jaǵdaıdy retteý múmkin emestigi túsinikti. Sırııanyń geostrategııalyq jaǵdaıy, onyń búkil Taıaý Shyǵys úshin saıası ári gýmanıtarlyq mańyzy eldi syrtqy múddelerdiń soǵys alańyna aınaldyrdy.

Vashıngton Damaskini ótken jyldyń ózinde-aq arab elderinen kelgen demokratııalyq qaıta órleý tolqyny jolyndaǵy sońǵy alǵy shep retinde baǵalap otyr. Buǵan qosa Sırııanyń qazirgi basshylyǵyn jaıly oryndarynan tóńkerý Taıaý Shyǵysqa, ásirese Tehranǵa qarsy áreket etý turǵysynan alyp qaraǵanda barynsha erkin yqpal etý múmkinshiligin boljaýǵa jol ashady. Mundaı jaǵdaıda Iran óńirdegi qýatty qoldaýshysyz qalady.

Alaıda ózderine dostyq peıildegi eldi batys demokratııasynyń qoldaǵy qýyrshaqtaı julmalap, jutyp bara jatqandyǵyna beıjaı qaramaıtyn Máskeý men Beıjiń úshin de Damaskiniń mańyzy zor.

Kópshiliktiń paıymynsha, erte me, kesh pe, áıteýir Sırııa basshylyǵy bıilikten ketedi ári olar buǵan bek senimdi. Al onyń ıemen ne bolmasa lıvııalyq stsenarıı boıynsha júzege asatyndyǵy ázirge belgisiz. AQSh pen onyń jaqtastary úshin barynsha ońtaılysy ıemen nusqasy. Oǵan sáıkes B.Asad óz qyzmetimen qatar elden ketip, bılik ýaqytsha úkimettiń qolyna kóshýi tıisti. Degenmen de sońǵy aptadaǵy adamdardyń japaı óltirilýi Batys elderiniń barynsha Damaskige qatysty áskerı operatsııalardy júzege asyrý týrasyndaǵy sóz qozǵaýyna ıtermelep otyr.  Óz kezeginde Reseı men Qytaı joǵaryda atalǵan eki stsenarııdi de qoldap otyrǵan joq ári olar oppozıtsııa men bılik kelissózder ústeline otyrýy tıis dep sanaıdy. Biraq ta tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, bir-birine qarsy turǵan, teketires jaǵdaıyndaǵy taraptardyń suhbattastyǵy is júzinde oryn alady deý qısynsyz sııaqty.

Bul oraıda Beıjiń men Máskeýdiń toń-teristikten bir taban keıinge sheginip, ıemen nusqasyna kelisýge májbúr bolýy ábden múmkin.  Boljam boıynsha, mundaı qadamǵa olar egerde batys elderi Reseı men Qytaıdy jańa Sırııany qalyptastýyrý isine tikeleı qatystyratyn bolyp, kepildik berse ǵana barady. Osy aptada Frantsııa men AQSh-tyń birqatar buqaralyq aqparat quraldary ózderiniń úkimetteri Máskeýmen B.Asad otsavkaǵa ketkennen keıin bılikti berý máselesin talqylaýda degen aqparat taratqan bolatyn. Biraq Máskeý bul aqparatty  resmı teriske shyǵardy.

Jaǵdaı maýsym aıynyń sońynda Máskeý usynǵan Sırııa boıynsha halyqaralyq konferentsııaǵa Batys elderi qatysýǵa nıet tanytsa ǵana aıqyndala túsedi dep kútilýde. Elderdiń osy kezdesýi aıasynda jańa «turaqtandyrýdyń sırııalyq stsenarııi» ázirlenip, onda Iemendegi bılikti berýdiń oń tájirıbesi men kelissózderge qatysýshylardyń barlyǵynyń múddesiniń saqtalýy jan-jaqty zerdelenýi múmkin.  Al sol ýaqytqa deıin Sırııa janjalyn retteýde oń nátıjelerge qol jetkiziledi dep aıtý qısynsyzdaý sııaqty.