ÁLEM APTA ІShІNDE: Shpıondyq janjal jańǵyryǵy jáne «barlyq bılik áskerılerge»

Memleket jaýy

Halyqaralyq tájirıbede sońǵy onjyldyqtyń ishindegi teńdessiz oqıǵa Bolıvııa Prezıdenti Evo Morales tóńireginde órbidi. 3 shilde kúni Eýropanyń birqatar memleketi Máskeýden ushyp shyqqan prezıdent ushaǵyna ózderiniń áýe keńistigi arqyly ushýyna tyıym saldy. Eýropa elderi mundaı qadamǵa memleket basshysy ushaǵynda amerıkalyq arnaıy qyzmettiń is-áreketterin áshkere etken Edvard Snoýden bolýy múmkin degen kúdikpen barǵan edi.

Nátıjesinde prezıdenttiń áýe kemesi Avstrııaǵa jiberilip, bul elde E.Morales 13 saǵattan astam ýaqyt ýaqytsha toqtaýyna týra keldi. Sál keıinirek belgili bolǵandaı, osy ýaqyt aralyǵynda avstrııalyq bılik ushaqty tekserýge talaptanǵan kórinedi.

Resmı Sýkre el prezıdentiniń ushyp ótýine shekteý qoıǵan birqatar eýropalyq eldiń mundaı sheshimderin qatań synǵa aldy. Mundaı shara halyqaralyq qarym-qatynastardyń túbegeıli ustanymdaryna qarama-qaıshy keletindigi ári memleket basshysynyń ómiri qaýip ústinde bolǵandyǵy atap ótilgen. Latyn Amerıkasynyń birqatar elderi de óz qarsylyqtaryn bildirdi. Osy oqıǵaǵa baılanysty E.Morales La-Pastaǵy AQSh elshiliginiń jabylýy múmkin ekendigi týraly málimdeme jasady.

AQSh arnaıy qyzmetiniń áreketterin áshkereleýshi qaı eldi panalaıtyndyǵy týraly áli naqty sheshimge kelmeı jatyp-aq jańa shpıondyq jaıttardyń jarııa etilgendigi belgili boldy. Frantsııanyń Le Monde gazeti arnaıy tergeý amaldaryn júrgizip, amerıkandyq Prism-men sáıkes keletin tyńshylyq jasaýdyń halyqaralyq kommýnıkatsııa júıesi jumys isteıtindigin anyqtady. Frantsııanyń arnaıy qyzmeti de telefon qońyraýlaryn, shetelden jiberilgen mátinder men elektrondy habarlamalardy jazyp alyp otyrǵan. Bul júıe zańsyz ári qupııa jumys isteıdi. Degenmen onyń qyzmeti lańkestik uıymdardy anyqtaýǵa baǵyttalǵan.

Búgingi tańda AQSh tarabynan tyńshylyq jasaý týraly másele álemdik saıası janjaldardyń barlyq erekshelikterin qamtydy desek te bolady. Eýrokomıssııa resmı Vashıngtonnan eýropalyq ınstıtýttar ǵımaratyndaǵy shpıondyq faktiler múmkinshiligi jaıyndaǵy aqparatqa qatysty resmı jaýap kútýde.

Eýrokomıssııa tóraǵasy Joze Manýel Barrozý qaýipsizdik qyzmetterine barlyq jumys mekemelerinen shpıondyq quraldardyń bar-joǵyn anyqtaý úshin tolyq tekserý júrgizýge tapsyrma berdi.

Eýropalyq keńselerde júrgizilgen tyńshylyq jaıly aqparattar taraǵannan keıin frantsýz taraby Parıjdiń EO men AQSh arasyndaǵy erkin saýda aımaǵyn qurý týraly kelissózderdi ýaqytsha toqtatýǵa nıetti ekendigin málim etti.

Kúni keshe Venesýela prezıdenti Nıkolas Madýro eks-shpıondy jaqtap shyǵa keldi. Ol áshkereleýshige Venesýela aýmaǵynan saıası bassaýǵa usyndy. Budan sál erterek Nıkaragýa prezıdenti Danıel Ortega da E.Snoýdenge pana bolýǵa daıyn ekendigin bildirgen bolatyn. Al Snoýdenniń ózi bolsa, mine bir aptadan astam ýaqyttan beri Máskeýdiń «Sheremetevo» áýejaıynyń tranzıttik aýmaǵyn panalap júr.

Barlyq bılik áskerılerge

Mysyrda el prezıdenti Muhammed Mýrsıdiń jaqtastary «Musylman baýyrlar» qozǵalysynyń músheleri men lıberaldy oppozıtsııa arasyndaǵy qaqtyǵystarǵa baılanysty kıkiljińder shıyrshyq atyp keledi. Jappaı tolqýlar M.Mýrsıdiń prezıdenttikke saılanǵanyna 1 jyl tolý qarsańynda, ótken aptada bastaldy ári qazirdiń ózinde ondaǵan adam mert boldy.

Sońǵy ýaqytqa deıin eldei ahýal baqylaýsyz órbigen bolatyn. Tek 3 shilde kúni ǵana bul janjalǵa áskerıler aralasty. Nátıjesinde M.Mýrsı prezıdenttik bılikten shettetilip, úıqamaqqa alyndy. Dál osy kúni konstıtýtsııanyń is-qımyly toqtatyldy jáne ýaqytsha memleket basshysy bıligine Mysyrdyń Konstıtýtsııalyq sotynyń tóraǵasy Adlı Mansýr keldi.

Áskerıler bul janjalǵa aralasýyn saıası daǵdarysqa sońǵy núkte qoıýǵa nıettestikten týyndap otyr dep túsindirýde. Sonymen qatar olar jańa saılaýdan keıin eldegi tynys-tirshilik qalypty arnaǵa túsetindigine de ýáde berýde.

Prezıdent jaqtastary ózderiniń kóshbasshylary qamaýda otyrǵan kazarmaǵa basyp kirýge talpynys jasaǵan bolatyn. Degenmen, qalyń halyq kazarmaǵa bet alǵanda áskerıler qarý qoldanýǵa májbúr boldy. Keshe Mysyr armııasy ekstremısterdiń shabýyl jasaýynyń aldyn alý úshin tanymal shıpajaılar molynan shoǵyrlanǵan Sınaı jarty aralynyń ońtústiginde tótenshe jaǵdaı rejimin engizdi.