ÁLEM APTA ІShІNDE: Shotlandııadaǵy referendým Eýropanyń qýatty birlestikti saqtap qalýǵa umtylysyn pash etti
ASTANA. QazAqparat - Ótip bara jatqan aptada álem nazary Shotlandııanyń táýelsizdik jolynda ótkizgen referendýmyna aýǵan bolatyn. Óıtkeni, Bul óńir Ulybrıtanııadan bólinip, jeke otaý tiger bolsa, onda Eýropadaǵy birqatar eldiń jik-jik bóliný qaýipin jaqyndata túseri aıqyn jaı edi. Máselen, shotlandyqtar egemendigin alyp, táýelsiz el retinde álemdik tarıhtan myǵym oryn alǵan jaǵdaıda ıspandyq katalondar men baskıler, belgııalyq flamandyqtar, brıtandyq ırlandyqtar da osy joldy tańdaýy bek múmkin edi.
Sonymen Shotlandııanyń táýelsizigi máselesine qatysty referendým 2014 jyldyń 18 qyrkúıegi kúni ótkizildi. Onda Shotlandııada turaqty turatyn Ulybrıtanııa men Eýropalyq odaq azamattary «Shotlandııa táýelsiz el bolýy qajet pe?» degen saýalǵa «ıá» ne bolmas «joq» dep daýys berýi tıis-tin. Referendýmǵa 18 jastan asqan 4,2 mln. azamattyń, sonymen qatar 16 men 17 jastaǵy 100 myń jasóspirimniń qatysý quqyǵy boldy.
19 qyrkúıek kúni tańerteń barlyq daýys sanalyp, nátıjesinde daýys berýshilerdiń 55,3 paıyzy eldiń táýelsizdik alýyna qarsy shyqsa, egemendik alýǵa peıildi azamattardyń sany 44,7 paıyzdy qurady. Daýys berýge quqy bar azamattardyń 84,51 paıyzy ózderiniń azamattyq ustanymyn bildirdi. Osylaısha, Shotlandııa aldaǵy ýaqytta da Ulybrıtanııanyń quramynda qala beretin bolyp sheshildi.
Aıta keterligi, Shotlandııanyń Ulybrıtanıa quramynda bolýynyń zańdylyǵyna qatysty másele sonaý 1707 jyldyń ózinde, Anglııamen odaqtastyq kelisimi jasalǵannan beri kún tártibinen ketken emes. Shotlandııanyń bólinýi saıası deńgeıde 1930 jyldan bastap qozǵala bastady. Biraq, sol jyldary qurylǵan Shotlandııa ulttyq partııasy tutas memleket aıasyndaǵy avtonomııany keńeıtý máselesin kótergen-di.
Táýelsizdikti jaqtaýshylardyń umtylysyn qamshylaı túsken jaıttardyń biri 1970 jyldardyń basynda Shotlandııa jaǵalaýyndaǵy Brent munaı ken ornynyń tabylýy bolǵandyǵy sózsiz. Bastapqyda shotlandyqtar Shotlandııa parlamentin qurý, jergilikti qarjyny, onyń ishinde munaıdan túsken kól-kósir aqshany ishinara bolsa da ózderi basqarý quqyǵyn alý týraly ǵana armandaı bastaǵan bolatyn. Alaıda, el parlamentiniń qurylýynyń ózi 30 jylǵa sozylǵanyn eskersek, munaıdan túsken qarjyny ishinara bolsa da ózderi basqarý quqyǵynyń áli de bolsa arman bolyp qala beretindigi túsinikti jaıt sııaqty. Al táýelsiz el bolýǵa umtylysty 2007 jyly Shotlandııa ulttyq partııasynyń kóshbasshysy Aleks Selmond bastap berdi.
Osydan keıin, naqty aıtqanda 2012 jyldyń 15 qazanynda Ulybrıtanııa Premer-Mınıstri Devıd Kemeron men Shotlandııa avtonomdyq úkimetiniń birinshi mınıstri Aleks Salmond 2014 jyldyń kúzinde Shotlandııanyń táýelsizdigine qatysty referendým ótkizý tártibin aıqyndaıtyn kelisimge qol qoıdy.
Referendým qorytyndysy jarııa etigennen keıin Ulybrıtanııanyń Premer-Mınıstri Devıd Kemeron Shotlandııa ókilettigi keńeıetindigine ýáde berdi. «Shotlandııada konstıtýtsııalyq ýádege senimizdikpen qaraıtyndyqtarǵa mynany aıtýǵa múmkindik berińizder: ókilettik keńeıtý týral tapsyrma qazirgi is basyndaǵy úkimettiń aldyǵa júkteldi, al ony kelesi parlament qabyldaıtyn bolady (parlamenttiń jańa quramy 2015 jylǵy saılaýdyń qorytyndysy negizinde jasaqtalady)», - dedi D.Kemeron.
Buǵan qosa, brıtandyq premer Londonnnyń shotlandyq úkimetke salyq, bıýdjet shyǵystary jáne áleýmettik qamtý salalaryndaǵy ókilettikti berý týraly óz mindettemelerin tolyǵymen oryndaıtyndyǵyn málimdedi.
Sonymen qatar D.Kemeron Ýelske, Anglııa men Soltústik Irlandııaǵa keńeıtilgen ókilettik berýge ýáde etti. «Shotlandııa úshin jańa ári ádil retteý sharalary Birikken Koroldiktiń basqa da bólikterine taralýy ádil sheshim dep baǵalaımyn», - dep jazdy Ulybrıtanııa Mınıstrler kabınetiniń basshysy Facebook-tegi óz paraqshasyna.
Kóptegen elderdiń, onyń ishinde Eýroodaq pen NATO-nyń basshyǵy da Shotlandııa qabyldaǵan sheshimdi quptap otyr. Máselen, Eýrokomıssııa tóraǵasy J.Barrozý: «Men shotland halqynyń Birikken Koroldiktiń tutastyǵyn saqtaý týraly sheshimin quptaımyn. Bul nátıje birikken, ashyq jáne qýatty Eýropa úshin óte jaqsy. Muny Eýrokomıssııa da qoldaıdy», - dedi.
Al NATO Bas hatshysy Anders Fog Rasmýssen NATO-nyń shotland halqynyń tańdaýyna qurmetpen qaraıtyndyǵyn aıtýda. «Ulybrıtanııa NATO-ny qurýshylardyń biri jáne ol bizdiń alıanstyń kúsh-qýatyn odan ary saqtaýda mańyzdy rólge ıe bola beretindigine senimdimin», - dedi ol.
