ÁLEM APTA ІShІNDE: Sarsańǵa calǵan daǵdarys, lańkestik pen Ebola

Onyń aldynda bir kún buryn ǵalamtorda «Islam memleketi» lańkestik toby beıne-úndeý joldady. Beınejazbada lańkester japonııalyq eki tutqyndy óltirýge ýáde etti. Apta sońynda jaǵymdy jańalyqtar da kelip jetti. Batys Afrıkada birneshe aılar boıy saıabyrsymaı kelgen Ebola derti álsireı bastady. Qaterli aýrýǵa shaldyqqan adamdardyń sany azaıyp keledi. Endi osyny jeke-jeke tarqatyp kóreıik.

Davostaǵy 45-shi Búkilálemdik ekonomıkalyq forým

Sársenbi kúni Davosta 45-shi Búkilálemdik ekonomıkalyq forým óz jumysyn bastady, onda álemniń eń iri kásipkerleri men ekonomısteri álemdik ekonomıkadaǵy quldyraý, odan shyǵýdyń joldary jáne ózara senimdi qalpyna keltirý máselelerin talqylady. Shara ekonomıkalyq jáne geosaıası ahýaldyń ýshyǵyp turǵan sátinde ótti - munaı baǵasynyń quldyraýy, jahandyq ekonomıkanyń damý qarqynynyń saıabyrsýy, sonymen qatar Batystyń Reseıge qatysty sanktsııalary jáne Máskeýdiń oǵan jaýap retinde jasap otyrǵan qarsy shekteý sharalary. Sondyqtan da bolar forýmnyń salmaǵy zor boldy. Barsha álem nazaryn tikti.

Qazaqstan atynan Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmǵa QR Premer-Mınıstri Kárim Másimov pen Ekonomıkalyq yqpaldastyq mınıstri Janar Aıtjanova barǵan bolatyn.

Jahandyq qaýip-qaterler týraly esebinde (The Global Risks report 2015) Búkilálemdik ekonomıka forýmynyń sarapshylary memleketter arasynda túrli shıelenister ýshyǵa túsýi múmkin dep eskertti. BEF baıandamasynda, sondaı-aq álemdik qaýip-qaterlerdiń barlyq sanattary arasynda ózara baılanystardyń órshýine de nazar aýdaryp otyr. Mysal retinde mamandar Batys Afrıkadaǵy Ebola vırýsynyń beleń alýy, Taıaý Shyǵystaǵy shıelenisterdiń ósýi jáne Ýkraınadaǵy qaqtyǵysty atap ótti. Sońǵysy Eýropaǵa gazdyń jetkizilýin qıyndatty, Reseıge qatysty Batys elderiniń sanktsııasy taýarlardyń ımportyn azaıtyp, iri kásiporyndarǵa jańa naryqtardy izdeýge týra kelýde.

«Geosaıası qaýip-qaterler álemdik ekonomıkalyq salalarǵa aıqynyraq áser etedi, sebebi ekonomıkalyq quraldar geosaıası túıtkilderdi sheshýge qoldanylyp otyr», - deıdi sarapshylary.

Sholýshylardyń aıtýynsha, álemde memleketterdiń strategııalyq jarysy bastaldy. Elderdiń syrtqy saıasaty olardyń ishinde ultshyldyqtyń artýyna baılanysty birshama agressıvti bolyp barady. Máselen, Úndistanda ultshyl-saıasatkerdiń tanymaldylyǵy artsa, Eýropada eýrotsentrıstik skeptıkterdiń jáne ońshyl partııalardyń dáýreni júrip tur.

Mańyzdy máselelerdiń biri retinde Batys pen Reseı arasyndaǵy sanktsııaǵa toly qarym-qatynastary jáne onyń álemdik ekonomıkaǵa tıgizip jatqan zardaptary da sóz boldy. Bul shekteýshi sharalar geosaıası strategııalarynyń bir ádisi retinde qoldanylýda. Memleketter saıası múddeleri úshin ekonomıkalyq qurbandyqqa barýǵa daıyn. Adamzattyń aldynda turǵan ózekti máselelerdiń qatarynda klımattyq ózgerýi, halyqtyń qartaıýy, qorshaǵan ortanyń lastanýy, damýshy elderdegi orta tap ókilderi sanynyń artýy, sozylmaly aýrýlardyń kóbeıýi, baılar men kedeılerdiń arasyndaǵy alshaqtyqtyń artýy, ýrbanızatsııa, halyqaralyq ınstıtýttar bedeliniń tómendeýi, sonymen qatar halyqaralyq lańkestikpen kúres erekshe talqylandy.

«Islam memleketiniń» sodyrlary adamdardy tutqyndaýyn doǵarar emes

Davostaǵy 45-shi Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmda Mysyr prezıdenti Abdel Fattah al-Sısı lańkestikke qatysty taqyrypty qozǵaı otyryp, Davos forýmynyń qatysýshylaryn atalmysh destrýktıvti qubylysqa qarsy birlese kúresýge úndedi.

«Ózderiniń kózqarastaryn tyqpalap, bizge shabýyl jasap júrgen lańkestik toptarǵa qarsy jumyla kúresýimiz qajet», - dedi Mysyr prezıdenti 20 qańtarda ınternette «Islam memleketi» sodyrlarynyń Japon bıligine arnaǵan beınejazbany meńzep.

Beınejazbada qara kıim kıgen, qolynda susty pyshaq ustaǵan sodyr eger Japonııa bıligi 72 saǵattyń ishinde 200 mln. dollar bermeıinshe kepildegi japonııalyq eki tutqyndy óltiretindigin habarlaǵan. Kepildegiler bunyń aldynda iz-tússiz ketken Japonııanyń PMC Japan kompanııasynyń basshysy Kendzı Goto Dzego men jýrnalıst Harýna ıÝkava ekeni anyqtaldy. Japonııanyń premer-mınıstri atalmysh máselege dereý ún qatty. Sındzo Abe bul jańalyqty Izraılde memlekettik saparda júrgen kezinde estigen.

«Japonııa «Islam memleketi» lańkestik tobymen tutqynǵa alynǵan óz azamattarynyń tez arada bosatýyn talap etedi», - dep málimdedi Sındzo Abe. Ol sonymen qatar kepildegi japon azamattaryn shyǵaryp alý úkimettik basym maqsaty bolyp tabylatynyn habarlady. Lańkesterdiń tańdaǵan aqsha somasy da teginnen tegin emes. Dál sondaı qarjyny Japonııa «Islam memleketi» uıymyna qarsy kúreske bólgen bolatyn.

Osylaısha, «Islam memleketi» Japonııa úkimetine atalmysh uıymmen kúres halyqaralyq koalıtsııasyna kómektesýden bas tartýdy meńzep turǵandaı. Kepildegilerdiń biri jýrnalıst Kendzı Goto 2014 jyly qazan aıynyń basynda derekti fılm túsirý úshin Taıaý Shyǵysqa attanǵan bolatyn. Qazan aıynyń sońynda ol izim-ǵaıym joǵaldy. Harýna ıÝkavanyń ne úshin barǵany áli onsha belgisiz. 2014 jyly ıÝkava jekemenshik áskerı kompanııa quryp, Taıaý Shyǵysqa ketken. Shamamen 2014 jyldyń jazynda ol «Islam memleketi» sodyrlarymen tutqynǵa alynǵandyǵy týraly habar kelip túsken. Oryn alǵan jaıttarǵa baılanysty Tokıo Iordanııaǵa arnaıy qurylymnyń bir top qyzmetkerlerin jiberdi. Olar onda sheteldik áriptesterimen birge japondyqtardy bosatýǵa qajetti aqparattardy jınaqtaýy tıis. Sındzo Abe Ulybrıtanııa premer-mınıstrimen telefon arqyly sóılesken kezde Japonııa kepildikten adamdardy bosatý úshin sodyrlarǵa eshqandaı qarajat bermeıtindigin aıtty. Atalǵan qadam «qısynsyz lańkestik aktqa» teń dep baǵalady. Ýltımatýmnyń merzimi juma kúni ótip ketken. Soǵan baılanysty sodyrlar ózderiniń ýádelerin oryndaıtyndyqtaryn aıtyp, taǵy bir beıne jiberip otyr.

Bunyń aldynda atalmysh sodyrlar ózge elderdiń azamattaryn osylaı kepilge alyp, keıin olardy óltirgen bolatyn. Qarasha aıynda olar AQSh azamaty Pıter Kessıgtiń ómirine balta shapty. Tamyz ben qyrkúıekte tilshi Djeıms Foýlı men Stıven Sotloffty dál osylaı óltirdi. Sonymen qatar ıslamıster Sırııada Reseıdiń eki arnaıy qyzmetiniń eki ókilin óltirgen beınejazbany jarııalady.

Ebola vırýsymen kúres óz nátıjesin berýde

Álem Taıaý Shyǵystaǵy japondyq tutqyndardy talqylap jatqanda, Batys Afrıkadan jaǵymdy jańalyq keldi. Gvıneıada, Lıberııada jáne Serra-Leonede Ebola dertin juqtyrǵandardyń sany edáýir kemigen. Birikken Ulttar Uıymy sońǵy ýýaqyttary aýrýdyń taralýy báseńsigenin habarlady. Batys Afrıkada Ebola dertiniń epıdemııasy oryn alýy yqtımal degen boljam, abyroı bolǵanda oryndalǵan joq.

«Búgin, tórt aı ótken kezde, biz Ebolamen kúres óz nátıjesin bergenin aıta alamyz», - dep atap ótti Bas hatshy Pan Gı Mýn.

Lıberııanyń Densaýlyq saqtaý mınıstrligi sońǵy aptada 15 graftyqtyń 12-sinde Ebola bezgegi tirkelmegendigin málim etti. Óz kezeginde Gvıneıa mamandary aýrýdyń taralý kórsetkishi 2014 jyldyń 17 tamyzynan beri eń az deńgeıde bolǵanyn aıtyp súıinshi surady. Serra-Leonede tómen kórsetkish 2014 jyldyń 31 tamyzynan beri tirkelmepti.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy Malıdi Eboladan ada el dep jarııalady. Ol elde 42 kún boıy Ebola derti anyqtalmaǵan.

«Atalǵan aımaqtarda bolǵan kezde men bul oshaqtyń órshýin boldyrmaý qolymyzdan keletinine kózim jetti. Bizdiń maqsatymyz - dertten japa shekken adamdardyń sany artpaı turǵanda oǵan meılinshe tez ýaqytta qol jetkizý. Ol úshin naqty belgilengen maqsattar men batyl ujymdyq is-qımyldar qajet», - dedi Pan Gı Mýn seısenbide.

Ebola dertine qarsy kúres máselesi Davostaǵy forýmnyń basty taqyryptarynyń biri boldy. BUU Bas hatshysynyń orynbasary Valerı Amos pen BUU-nyń Ebola vırýsyna qarsy kúres boıynsha arnaıy elshisi Devıd Nabarro álem qaýymdastyǵyn osy aýrýǵa qarsy kúreske jumylýdy surap, oǵan 1,5 mlrd. dollar qajet ekendigin habarlady. Halyqaralyq sheneýnikter osy salaǵa bólingen qarajattyń arqasynda epıdemııa jaılaǵan úsh elde (Gvıneıa, Lıberııa men Serra-Leone) onyń taralýyn kemitýge múmkindik týdy dep otyr. Byltyr oǵan 500 mln. dollar qarajat bólingen bolatyn.

Eske salaıyq, ındeksti vırýs 2013 jyly 28 jeltoqsanda Gvıneıada qaıtys bolǵan baladan taraǵan. Ol kezde áli anyqtala qoımaǵan belgisiz vırýs osy baladan úsh aıdyń ishinde barsha Gvıneıany jaılap, aýyldyq jerlermen qatar, qalany da jaǵalap ketedi. Basynda vırýsty durys anyqtaı almaǵan. 2014 jyly 21 naýryzynda ǵana ony Ebola vırýsy ekendigin biledi. Ol kezde qaterli aýrý Afrıka qurlyǵynyń jartysyna taralyp úlgergen. Qazirgi derekter boıynsha, Eboladan 8,6 myńnan astam adam qaza tapty. Olardyń barlyǵy - negizinen Gvıneıa, Lıberııa men Serra-Leone turǵyndary.