ÁLEM APTA ІShІNDE: Nobel aptalyǵynda Eýropa Odaǵy úshin jańa avans

Aıta keteıik, álemniń Nobel syılyǵy shvedtiń ónerkásipshisi ári ónertapqyshy Alfred Nobeldiń (1833-1896) bastamasymen bekitilgen jáne 1901 jyldan bastap osy júldemen sala úzdikteri marapattalyp keledi. Álem syılyǵy jeke tulǵalarmen qatar resmı jáne qoǵamdyq uıymdarǵa da taǵaıyndalady. 

Nobel aptalyǵy bıylǵy jyldyń 8 qazanynda bastaý alǵan bolatyn. Osy kúni Stokgolmde Karolın medıtsınalyq ıstıtýty janyndaǵy nobeldik komıtet medıtsına men fızıologııa boıynsha birinshi laýreattardy jarııa etti. Mundaı marapatqa jasýsha bıologııasynyń mamandary - brıtandyq Djon Gerdon men japondyq Sınıa ıAmanaka ıe boldy. Olardyń jetistigi adamdardyń aýyr dertterin emdeýge paıdasyn tıgizetin jańalyqtarǵa qatysty boldy, ıaǵnı ǵalymdar tin jasýshalary salasyndaǵy eńbekteri turǵysynda úzdikter qatarynan kóringen eken.

Beısenbi kúni ádebıetten júldeni ıelengenniń aty-jóni belgili boldy. Nobel syılyǵy qytaıylyq prozaık Gýan Moege tapsyryldy. Esterińizde bolsa, onyń romany boıynsha «Qyzyl gaolıan» fılmi túsirilgen edi.

Al fızıkadaǵy Nobel syılyǵy  «bólek kvanttyq bólshekterdi ólsheý men qadaǵalaýǵa múmkindik beretin zertteý ádisteri úshin» frantsýzdyq Serj Arosh pen amerıkandyq Devıd Ýaınlendke taǵaıyndaldy. Ǵalymdardyń atap ótýinshe, olardyń jańalyǵy aldaǵy ýaqytta «kvanttyq kompıýterdi» qurýǵa jol ashýy yqtımal.

Budan bólek, hımııadaǵy Nobel syılyǵy tiri jasýshalardyń retseptorlaryn zerttegeni úshin  amerıkalyqtar Robert Lefkovıts jáne Braııan Kobılkege usynyldy. Olardyń eńbekteri indetterdi emdeýge arnalǵan dári-dármekterdi jasaýǵa septigin tıgizýi múmkin.

Alaıda, álem qoǵamdastyǵy Beıbitshilik syılyǵy laýreatyn anyqtaý turǵysynda Norvegııalyq nobeldik komıtettiń sheshimin taǵatsyzdana kútti. Juma kúni Osloda Nobeldiń Beıbitshilik syılyǵynyń laýreaty jarııa etildi. Ústimizdegi jyly syılyq Eýropa Odaǵyna berildi. Uıymdastyrýshylardyń túsindirýinshe, EO syılyqty Eýropada demokratııany damytqany jáne Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin óńir elderi arasyn tatýlastyrǵany úshin alyp otyr.

«EO Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Eýropany biriktirýde zor úles qosty jáne turaqtylyqty ortanýda eleýli ról atqardy»,-dedi Nobeldiń beıbitshilik syılyǵynyń tóraǵasy, Norvegııanyń burynǵy premer-mınıstri Týrbern ıAgland.

Biraq ta, EO-ǵa Beıbitshilik syılyǵyn taǵaıyndaýdy álemdik qoǵamdastyq birjaqty qabyldaǵan joq. Batysta, ásirese eýropalyq elder men qurylymdar bul jańalyqty razylyqpen qabyldasa da, bul óńirde oǵan qarsy pikir bildirgender de tabylyp jatty.

Van Rompeıdiń atap ótýinshe, Eýropalyq odaq shynymen de álemdik tarıhta iri bitimgerlik ınstıtýt bolyp tabylady. Óz kezeginde NATO-nyń bas hatshysy Anders Fog Rasmýssen áriptesterin qoldaıtynyn jáne EO beıbitshilikti qoldaý men Eýropada yntymaqtastyqty alǵa jyljytýda aıyryqsha ról atqarǵanyn tilge tıek etti.

GFR Kantsleri Angela Merkel de atalǵan syılyqty EO-nyń ıelenýi ábden laıyq ekenin, sondaı-aq bul eýropalyq qoǵamdastyqty jigerlendiretinin atap ótti.

Keıbireýler kerisinshe, Nobel komıtetiniń sheshimine kóńili tolmaıtyndaryn aıtýda. Osy oraıda olar sońǵy jyldary beıbitshilik syılyǵy aldyn ala avans ustanymy boıynsha berilip jatqandyǵyn, ıaǵnı laýreattyń bolashaqtaǵy paıdaly áleýetine úmit artýǵa ǵana negizdelgenin, al shyn mánindegi úzdikter atalmaı otyrǵandyqtaryn jetkizýde.

«Amnesty International» halyqaralyq quqyq qorǵaý uıymy atalǵan taǵaıyndaý - EO óz aldynda turǵan aýyr kezeńde kezekti avans aldy  dep baǵalap otyr. «AI» eýropalyq bıýrosynyń basshysy Nıkolas Bergerdiń málimdeýinshe, EO búginde adam quqyn qorǵaý boıynsha tıisti jumys atqarmaı otyr, al bosqyndar (negizinen Afrıkadan) máselesi aıasynda óziniń rólin múldem basqasha oılastyrýy shart.

Birqatar saıasatkerler men halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, Beıbitshilik syılyǵyn Eýroodaqqa taǵaıyndaý Nobel mura etken barlyq qaǵıdalarǵa qaıshy kelip otyr jáne EO elderi ıÝgoslavııa, Irak, Aýǵanstan, Lıvııadaǵy áskerı operatsııalarǵa belsendi qatysty. Endigi kezekte Sırııa men Iran tur.  

Nobel qorynyń jarǵysyna sáıkes, syılyqty ıelenetin kandıdattardy Nobel komıtetiniń qazirgi, sondaı-aq burynǵy músheleri, nobeldik ınstıtýt taǵaıyndaǵan keńesshiler, túrli elderdiń ulttyq parlamentteri men úkimetteriniń músheleri usyna alady. Osy jyly nomınanttardyń tiziminde 231 kandıdat tirkelip, onyń ishinde 43 qoǵamdyq jáne halyqaralyq uıym boldy.

Atap aıtqanda, Nobel aptalyǵy 15 qazanda Stokgolmde aıaqtalady. Sońǵy kúni ekonomıka salasyndaǵy syılyqtyń laýreaty atalady dep kútilýde. Bıyl ár atalymda Nobel syılyǵynyń kólemi 8 mıllıon shved kronyn (1,2 mln. AQSh dollary) qurap otyr.