ÁLEM APTA ІShІNDE: Munaı baǵasynyń tómendeýi jáne EO-daǵy problemalar - jahandyq daǵdarystyń habarshysy

Eýroaımaq pen EO elderiniń ekonomıkasyndaǵy jalpy trendterdyń oń baǵytqa oıysýy jaǵynan maqtanarlyqtaı bolmaı tur. Sońǵy kúnderi negizgi úmitter Grekııada jeksenbi kúni, 17 maýsymda ótken parlamenttik qaıta saılaý qorytyndylarymen baılanystyryldy. Ol Afınynyń biryńǵaı eýropalyq valıýta aımaǵyna odan ári qaraı músheligine qatysty referendým ispetti boldy. Daýys berý nátıjesinde azdaǵan basymdyqpen «Jańa demokratııa» partııasynyń múddesin bildiretin ońshyl ortashyldar (ony jaqtaýshylar ulttyq shyǵyndardy qysqartý jónindegi EO qurylymdarynyń qatań usynbalaryna qulaq túrýge shaqyrady) jeńiske jetkenin eskerer bolsaq, eýraımaqtaǵy jaǵdaı azdap turaqtanǵandaı boldy jáne budan buryn naryqtyń quldyraýy bolýy múmkin degen boljamdar aqtalǵan joq.

Alaıda taldamashylar Grekııanyń jańa úkimeti eleýli nátıjelerge qol jetkizedi degenge tolyq sene almaı otyr, óıtkeni, ádette kredıtorlardyń talaptaryn oryndaýda Afıny únemi kesteden keıin qalyp keledi, al qoǵamnyń eleýli bóligi beldikti tarta baılaýǵa qarsy pıǵylda.

Degenmen birden-bir problemaly túıin Grekııa ǵana emes - EO-daǵy ahýalǵa ulttyq ekonomıkadaǵy jetispeýshilikti jabýda eleýli qıyndyqtarǵa dýshar bolyp otyrǵan Ispanııaǵa qatysty senimsizdik boljamdary da keri áser etýde. Maýsymnyń ortasynda osy eldiń úkimeti áleýmettik qysqartýlar esebinen bıýdjet jetimsizdigin tómendetý jónindegi HVQ-nyń usynbalaryn shuǵyl oryndaýdan bas tartty. Ekonomısterdiń baǵalaýynsha, mundaı qadamdar grek problemasynyń kebin kııýge soqtyryp, EO-daǵy qarjy silkinisteriniń jańa tolqynyn týdyrýy yqtımal.

Jalǵyz ǵana jubanysh eýroaımaqtyń qazirgi kóshbasshylary eýro júıesinen bastartpaq emes jáne valıýtalyq odaqty saqtap qalý úshin bar kúsh-jigerin salýǵa ázir. 28-29 maýsym kúnderi Brıýsselde EO-nyń kezekti sammıti ótpek, onda birqatar jańa ıdeıalar ortaǵa salynbaqshy. EO elderi ІJÓ-niń bir paıyzy kóleminde (130 mlrd. eýroǵa jýyq) qarjyny Eýropanyń ekonomıkalyq ósimin qamtamasyz etýge bólý, sondaı-aq bank tranzaktsııasyna salyq engizý máselelerin qaraýdy josparlaýda.

Osy aptada Halyqaralyq valıýta qory eýropalyq borysh daǵdarysy jáne damyǵan elderdegi shekten tys monetarlyq  qatań sharalar saldarynan álemdik ekonomıka táýekelderge tap bolatynyn eskertti. Qordyń atap ótýinshe, álemdik ekonomıkalyq ósim baıaýlaı túsýde, al Eýropadaǵy jalǵasyp otyrǵan borysh daǵdarysy búkil álemdegi qarjy turaqtylyǵyna eleýli qaýip týǵyzýda.

Keleńsiz faktorlardy esepke ala otyryp, HVQ damýshy ekonomıkalarǵa ishki suranysqa shoǵyrlanyp, ishki naryqtaǵy problemlarmen aınalysýdy, al álemdik ekonomıkalyq kóshbasshylarǵa naqty ujymdyq is-qımylǵa kóshýdi usyndy.

Taldamashylardyń baǵalaýynsha, naq osy kóshbasshy elderdiń birlesken is-qımyly neǵurlym ornyqty ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Bul úshin damýshy elderdiń ekonomıkasy negizgi serpin bolmaq, sondyqtan da  qazirdiń ózinde olarǵa basa nazar aýdarý qajet.

Ásirese álemdik naryqtardaǵy munaı quny ózgeristeriniń tolqýy erekshe ynta týǵyzýda. Osy jylǵy naýryz aıynda ǵana qara altynnyń ortasha baǵasy 40 AQSh dollaryna derlik tómendep, maýsym aıynda 90 AQSh dollarynan tómen deńgeıge jetti. Osy aptada ICE elektrondy taýar bırjasynda Brent munaıynyń resmı baǵasy 88,49 AQSh dollaryna deıin qulap, 2010 jylǵy jeltoqsandaǵy eń tómengi deńgeıge jetti. Nıý-Iorktegi taýar bırjasynda Light Sweet  markaly munaıynyń barreli 78,17 AQSh dollaryna deıingi tómengi deńgeıge arzandady.

Naryqtar málimetteri boıynsha, baǵanyń qulaýy AQSh-ta energııa kózderiniń qory 22 jyl ishindegi eń joǵary shegine ulǵaıýy týraly málimetpen, sondaı-aq AQSh Federaldyq rezerv júıesiniń tómendeýi jaǵdaıynda Shtattar ekonomıkasynyń ósýi boljamymen baılanysty. Budan basqa, bul tómendeý Eýropadaǵy, Qytaı men AQSh-taǵy statıstıkalyq málimetterdiń álsiz bolýynan da bolyp otyr, bul shıkizat aktıvteri salymdaryna qyzyǵýshylyq tómendep, sonymen qatar dollarǵa suranystyń artýyna soqtyrýy múmkin.

Bul jaǵdaıda kóptegen jetekshi sarapshylar munaı baǵasynyń barreline 60 AQSh dollaryna deıin qulaý múmkindigi týraly eleýli alańdaýshylyq bildirýde, al onyń saldary jahandyq daǵdarystyń ekinshi tolqyny bastalýyna ákep soqtyrmaq. Olardyń aıtýynsha, bul boljam birqatar jaǵdaılarda yqtımal, atap aıtqanda: a) eger Ispanııada borysh daǵdarysy odan ári óristeı tússe; á) Grekııada turaqtylyq bolmaı, eýroaımaqtan shyǵatyn bolsa.

Qazir munaı eksporttaýshy elder úkimetteri shıkizat satylymynyń bolashaq túsimderine asyǵys túzetý engizýge májbúr bolyp otyr, sondaı-aq ártúrli turaqtandyrý sharalary da qolǵa alynýy múmkin. Alaıda ekonomıkanyń shuǵyl quldyraýynan keıin ósimniń shuǵyl kóterilýi ońaı emes ekenin eskerý qajet,  sondyqtan da ekonomıkany qutqarýǵa salynǵan rezervterdi óte abaılap paıdalaný kerek, degen ýáj aıtady taldamashylar.