ÁLEM APTA ІShІNDE: Malıdegi alasapyran gýmanıtarlyq apatqa soqtyrdy
MÁSKEÝ. 7 sáýir. QazAqparat - Ótip bara jatqan apta ishinde oryn alǵan halyqaralyq tynys-tirshiliktegi ózekti oqıǵalardyń qatarynda jekelegen óńirlerdegi jaǵdaıdy turaqsyzdandyrýǵa umtylýmen ári separatıstik úrdistiń kúsheıýimen baılanysty jaıttardy jatqyzýǵa bolady.
Batys Afrıkadaǵy 13 mln. halqy bar Malı memleketinde áskerı tóńkeris oryn alǵannan keıin eldiń soltústigindegi ahýal aıtarlyqtaı nasharlap ketti. Eldiń soltústiginde basym qonystanǵan týareg taıpasy áskerıler bılik basyna kelgen jańa úkimettiń basty jaýyna aınaldy, al eki taraptyń bir-birine qarsy turýy azamattyq soǵys sıpatynda órbýde.
Týareg taıpasy birneshe ondaǵan jyldar boıy memlekettiń saıası ómirine yqpal etýge talpynyp keledi. Biraq ta áli kúnge deıin olardyń umtylysynan esh nátıje shyǵar emes. Olardyń basym bóligi Malıdiń soltústik-shyǵysy men shyǵysyn, Býrkına-Fasonyń soltústigin, Nıgerııanyń batysy men soltústik-batysyn, sonymen qatar Aljırdiń ońtústik-shyǵysy men Lıvııanyń ońtústik-batys aımaǵyn qosatyn «Azavadty (týareg taıpasynyń tarıhı otany) azat etý ulttyq qozǵalysy» uıymynyń tóńiregine shoǵyrlanǵan.
Naýryz aıynyń ishinde týareg taıpasynyń belsendiligi aıtarlyqtaı ósip, úkimettik kúshtermen aradaǵy qaqtyǵystar turaqty oryn ala bastady. Bul el ómiriniń barlyq salalaryna óziniń jaǵymsyz áserin tıgizbeı qoıǵan joq. Іs júzinde qazirgi bılik týareg taıpasynyń ereýiline toqsaýyl qoıý mindetin oryndaı almaı otyr. Al bul óz kezeginde Amadý Týmanı Týreni prezıdenttik taǵynan tóńkerip, shektes memlekettermen aradaǵy shekarany japqan, áli elde komendanttyq saǵat engizgen áskerılerdiń kúrt narazylyǵyn týdyrdy.
29 sáýir kúni elde kezekti prezıdenttik saılaý ótýi tıis bolatyn. Degenmen 22 naýryz kúni oryn alǵan áskerılerdiń kezekti búliginen keıin konstıtýtsııanyń óz kúshine enýi ýaqytsha toqtatylǵan edi. Malıdegi memlekettik tókeristi BUU, Frantsııa, AQSh jáne Reseı aıyptap otyr. Afrıkalyq odaqtaǵy jáne Batys Afrıka elderiniń ekonomıkalyq qoǵamdastyǵyndaǵy músheligi toqtatyldy. Sonymen bir mezette Dúnıejúzilik bank pen Eýroodaq tarapynan da ekonomıkalyq kómek shekteldi. Osydan keıin áskerıler kezekten tys saılaýdyń qorytyndysy boıynsha qalyptasqan jańa úkimetke bıliktiń beriletindigin habarlady.
Týareg taıpasy men áskerı toptyń bir-birine qarsy turýy saldarynan eki tarap ta shekten shyǵyp, las ádis-tásilderdi qoldanýǵa boı aldyra bastady. Qazirgi ýaqytta týareg taıpasy eldiń soltústigindegi Azavad óńirinde ornalasqan Tımbýktý, Gao jáne Kıdal syndy iri qalalarǵa bıiligin júrgizip otyr. Alaıda bul eldiń soltústigindegi jalpyǵa ortaq alasapyran tolqynynyń oryn alýyna ákeldi, atalǵan qalalarda azyq-túlik pen dári-dármek qorlary talan-tarajǵa salyndy. Halyqaralyq gýmanıtarlyq uıymdardyń baǵalaýlary boıynsha Malıdiń soltústik bóligi gýmantıralyq apattyń aldynda tur.
Malıde bılik basyna kelgen áskerı toptyń kóshbasshysy, kapıtan Amadý Sanogo 30 naýryz kúni týareg taıpasy basyp alǵan eldiń soltústigindegi ahýal «syn» kótermeıtindigin málimdep, sheteldik memleketterdi ózine áskerı kómek berýge shaqyrdy.
Osy sársenbi kúni Azavadty azat etý ulttyq qozǵalysy Malıdiń soltústigindegi áskerı operatsııalardyń toqtatylǵandyǵyn jarııa etip, óńirdegi elder men halyqaralyq qoǵamdastyqty Azavad halqynyń qaýipsizdigine Malı tarapynan tóngen kez kelgen basqynshylyq áreketterden qorǵaýǵa kepildik berýge shaqyrdy.
Degenmen, keshe ǵana Malıdiń soltústiginde jergilikti týareg taıpasynyń Azavad óńiriniń táýelsizdigin jarııa etkendigi málim boldy. Azavadty azat etý ulttyq qozǵalysynyń ókili Mýssa Ag Attaher bul týraly frantsýzdyq France-24 telearnasynyń efırinde málimdeme jasady. Onyń atap ótýinshe, týareg taıpasy táýelsizdik jolyndaǵy eń mańyzdy shaıqasta jeńiske qol jetkize aldy. Sonymen qatar ol óziniń táýelsizdigin jarııalaǵan memleket kórshi eldermen qazirgi shekarany moıyndaıtyndyǵyn ári Malı aýmaǵynda ǵana jańa memleket qurylatyndyǵyn ýáde etti.
Biraq halyqaralyq qoǵamdastyqtyń reaktsııasy birjaqty boldy. AQSh, EO elderi jáne Reseı Azavadty azat etý ulttyq qozǵalysynyń is-áreketin aıyptap, týareg taıpasy jarııalaǵan memlekettik táýelsizdigin tanýǵa nıetti emes ekendikterine basa nazar aýdartty. Birqatar buqaralyq aqparat quraldarynyń jazýynsha, Djamahırııa qulap, onyń kóshbasshysy 2011 jyly qaza tapqannan keıin týareg taıpasy Malıge oralyp, jańa oppozıtsııalyq qozǵalystyń qurylýyna atsalysty. Azavadty azat etý ulttyq qozǵalysy Azavadtyń barlyq halyqtaryn, atap aıtqanda songaılardy, arabtardy, fýlbelerdi jáne týaregterdi azat etýge kúsh salady. Al Malı bıligi Azavadty azat etý ulttyq qozǵalysyn Maǵrıb elderindegi «Ál-Kaıdamen» baılanysta bolǵany úshin aıyptap otyr.
