ÁLEM APTA ІShІNDE: Qytaılyq-japonııalyq daý-damaı barsha óńirdegi damýdy tejeýi yqtımal

Bul daý-damaı 10 qyrkúıekte Japonııa úkimetiniń Senkaký arhıpelagynyń 5 aralynyń úsheýin memlekettendirý jónindegi sheshimdi resmı túrde bekitýine baılanysty qyza tústi.

Ekinshi dúnıjúzilik soǵysynyń qarsańynda araldar Kýrıhara atty japondyq otbasynyń jeke ıeliginde bolǵan. Osydan keıin, ıaǵnı 1972 jylǵa deıin onda amerıkalyq áskerler ornalasty. Búginge deıin Qytaımen janjaldy ýshyqtarmas úshin Tokıo bul araldardy jalǵa alǵan edi. Qytaılyqtar bolsa bul araldardy ózderiniki dep sanap otyr.

Sońǵy ýaqytqa deıin bul araldarda Japonııanyń úkimi taralyp kelgen bolatyn. Degenmen de araldardyń ulttyq hukimi jónindegi másele sheshilmegen edi. Japonııanyń paıymdaýynsha, olar araldardy 1895 jyldan bastap ıelenip otyrǵandyǵyn alǵa tartýda. Alaıda, Beıjiń bolsa 1783 jáne 1758 jyldardaǵy japondyq kartalarda araldar qytaılyq dep tanylǵanyn sóz etýde.

Qyrkúıekte Japonııa úkimeti Tokıo meri josparynyń aldyn alý úshin jáne osy arqyly burynnan bolyp kelgen mártebesin saqtap qalý turǵysynda bul araldardy satyp alý sheshimin jasady. Alaıda osy qadam Qytaı tarapynyń shuǵyl áreket etýine sebep boldy. Bul akt barsha Qytaı aýmaǵynda ótip jatqan antıjapondyq narazylyqtardy týdyrdy.

Myńdaǵan adamnyń qatysýymen narazylyq aktsııalary birneshe kúnnen beri QHR-daǵy Japonııa elshiligi mańynda jalǵasyp jatyr. Búginde Qytaıda 22 myń japondyq fırmalar jumys isteýde, olardyń kópshiligi qıyn jaǵdaıda. Qytaılyq jumysshylar barsha japondyq ókildikterge qarsy narazylyq bildirýine baılanysty Sony, Panasonic, Canon, Nissan jáne basqa da kompanııalar jumystaryn ýaqytsha toqtatty.

Qazir Beıjiń jáne Tokıo araldardyń aýdanynda shekarany anyqtaı almaı jatyr, al úsh araldy memlekettendirý barlyq kelissózderdiń múmkindigin joqqa shyǵardy. Resmı Beıjiń daýly araldar boıynsha Tokıoǵa óz sheshiminiń kúshin joıýǵa shaqyrýda. Óz kezeginde japondyq úkimet QHR-dyń sholǵynshy kemelerdiń japondyq aýmaqtyq sýlaryna kirýine baılanysty resmı narazylyq bildirdi, sondaı-aq Beıjińdi QHR-daǵy japondyq azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge shaqyrdy.

Osy aptada Beıjińde Japonııaǵa qatysy bar kitaptar men basqa da ónimderdi basýǵa tyıym saldy. Sonymen qatar qytaılyq kólik jýý oryndarynda joponııada shyǵarylǵan kólikterge qyzmet kórsetýden bas tartýǵa deıin jetken kórinedi.

Aıta keteıik, QHR-dyń Qorǵanys mınıstrligi Beıjiń Japonııamen aradaǵy janjaldy sheshýdiń barlyq múmkin nusqalaryn qarastyryp jatqandyǵyn, onyń ishinde áskerı másele de bar ekendigin málimdedi.

BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn Tokıo men Beıjińdi aýmaqtyq daý-damaıdy beıbit dıalog arqyly sheshýge shaqyrdy, ıaǵnı janjal oryn alǵan memleketter azııalyq-tynyq muhıty óńirindegi shıelenistiń órshýine jol bermeýi tıis ekendigin qadap aıtty.

Beıjiń men Tokıonyń bul araldarǵa óz talaptaryn engizýinde tek tarıhı astar ǵana emes, sonymen qatar geosaıası jáne ekonomıkalyq múddelerde qamtylǵan. Birinshiden, qandaı da bir memlekettiń araldarǵa ıelik etýi Tynyq muhıtyna shyǵý arqyly Shyǵys-Qytaı teńizinde bolýynyń múmkindigin keńeıtýge yqpal etedi.

Ekinshiden 20 jyl buryn araldardyń aýdanynda kómirsýtekterdiń eleýli qory tabyldy, osy oraıda eki memleket úshin de qazirgi jaǵdaıda bul qundy sanalady.

Sarapshylardyń paıymdaýynsha, atalǵan janjal jańa soǵysqa nemese qarýly qaqtyǵysqa aparmaıtynyn, alaıda bul shıelenistik ahýal uzaq ýaqyt saqtalady. Qazirgi kezde eki eldiń de úkimetteri bılik arasynda óziniń reıtıngin arttyrýdy maqsat tutýda jáne syrtqy saıası máseleler boıynsha qatańdyqty kórsetýge májbúr. Qytaıda bıliktiń aýysýy kezeńi jaqyndap kele jatyr, al japondyq premer-mınıstr Esıhıko Nodanyń kabıneti ózderiniń otandastary aldynda ımıdjderin arttyrýdy qajettilik etedi.

Sarapshylardyń baǵalýy boıynsha eki el arasyndaǵy janjaldyń barsha Azııalyq-Tynyq muhıty óńiri úshin isti nasyrǵa shaptyratyn kúrdeli saldaryna ákelip, keıinnen barlyq álemdik ekonomıkaǵa áseri bolý múmkin. 

Qytaı men Japonııanyń 2011 jyldaǵy syrtqy taýar aınalymy 340 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Biraq ta bul oqıǵadan keıin aldaǵy aılarda atalǵan saýda kólemi aıtarlyqtaı quldyraýy yqtımal dep topshylap otyr sarapshylar. ATR bırjasy (Tokııa, Shanhaı, Gonkong) japondyq jáne qytaılyq kompanııalar ındeksiniń tómendeýin eskerip ótti.

Eger de jaǵdaı daýlasyp jatqan eki taraptyń tikeleı jáne belsendi is-qımyldarmen turaqtamasa, onda naryqtardyń budan ary qaraı qulaýy jalǵasyn tappaq.