ÁLEM APTA ІShІNDE: Kıpr turaqtalyp keledi. KHDR soǵysqa qamdanýda

Kıprdiń turaqtalýy

Apta basynda Kıpr men halyqaralyq kredıtorlardyń «úshtigi» - Eýropalyq odaq, Eýropalyq Ortalyq bank jáne Halyqaralyq valıýta qory kıprlik ekonomıkaǵa qoldaý kórsetý jónindegi nesıelik kelisimge qol jetkizdi. Oǵan sáıkes atalǵan memleketke 10 mlrd. eýro bólinedi dep kútilýde. Ol úshin Kıpr belgili bir sharalar baǵdarlamasyn júrgizýi shart. Birinshi transhty memleket aǵymdaǵy jyldyń mamyrynda alady. Nesıe sharty boıynsha, el ekonomıkasynyń negizi bolǵan bank júıesi qysqartylýy tıis. Budan bylaı Kıpr bıligi eldiń «Bank of Cyprus» jáne «Laiki Bank» eń iri eki bankiniń aktıvterin biriktirýge mindetti.

Budan buryn habarlanǵanyndaı, Kıpr ekonomıkalyq daǵdarysy 2012 jyldyń jazynda bastaldy. Sol kezde Nıkosııa eýroqurylymdarǵa nesıe berý ótinishimen túskeni esimizde. Ol kezde olardyń el ekonomıkasyn turaqtandyrýǵa suraǵan qarjysy 17-18 mlrd. eýro kóleminde boldy. Alaıda Brıýssel áńgime tek 10 mlrd. eýro týrasynda ǵana bolatynyn aıqyn sezdirdi. Onyń ózi birqatar daǵdarysqa qarsy qatań sharalardy atqarǵan jaǵdaıda ǵana berilmek.

Kıpr aınalasyndaǵy dúrligis 2013 jyldyń naýryz aıynda, bılik bank salymdaryna bir rettik salyq salý týraly zań jobasyn engizbek bolǵan kezde bastaldy. Atalmysh zań jobasy boıynsha, Kıprde korporatsııadan bastap, qarapaıym azamattardyń, sonyń ishinde shet el azamattarynyń salymdaryna da salyq salý kózdelgen. Bul másele naǵyz daǵdarysqa ushyratty, araldaǵy barlyq bank operatsııalary toqtatyldy. Kóptegen talqylaýlardan keıin Kıpr bıligi múmkin bolar sheshimderdi jasaqtady jáne syrtqy seriktesterine taǵy júgindi. Búgingi tańda eń daýly másele - depozıtter týrasyndaǵy suraqtar sheshilgen. «Bank of Cyprus» bankiniń iri salymdary (100 myń eýrodan joǵary) men aǵymdaǵy esepshottardyń 60 paıyzy alynady. Al «Laiki Bank» bankiniń salymdarynan 80 paıyzdan astam qarjy daǵdarysqa qarsy sharalarǵa ketpek. Sóz saqtandyrylmaǵan salymdarǵa qatysty bolyp otyr. Qalǵan qarajat (7-8 mlrd. eýro) Kıpr bankterdi qaıta qurylymdaý barysynda alýy tıis.

Kıprdegi jaǵdaıdy retteý áreketteri daý-damaısyz ótken joq. Jergilikti BAQ, Kıpr prezıdenti Nıkos Anastasıadıstiń týystaryna tıesili kompanııanyń biri «Laiki Bank» bankiniń jabylýyna 3 kún qalǵan kezde shottan 21 mln. eýro syrtqa shyǵarǵanyn habarlady. Keıin prezıdent atalǵan maqala shyndyqqa janaspaıtyndyǵyn jáne ol prezıdenttiń týystaryna jaqyn adamdardy jáne olarǵa tıesili kompanııalardy qaralaý maqsatynda jazylǵandyǵyn málim etti. Sonymen qatar ol tekseriske barlyq qarjylyq uıymdar iligetinin jáne eshkim jaýapkershilikten kete almaıtyndyǵyn qadap aıtty. Oǵan qosa, belgisiz bireýler kıprlik bankterdiń qyzmeti týraly barlyq málimetterdi daǵdarys bastalmaı turyp qasaqana kózin joıǵan degen aqparattar paıda boldy.

Bıliktiń bergen derekterge qaraǵanda, jyl qortyndysy boıynsha Kıpr JІÓ deńgeıi 13 paıyzǵa deıin quldyraýy múmkin. Qazirgi ýaqytta aralda kapıtaldy syrtqa shyǵarýǵa tyıym salynǵan. Baqylaýshylardyń pikirinshe, qabyldanǵan sharalar mektep jáne ýnıversıtetter syndy áleýmettik nysandarǵa qatty soqqy bolmaq. Oǵan qosa, bul oqıǵa aýqymdy qaryzdary bar eýroaımaq elderine de keıin «úlgi» bolyp, osyndaı sharalardy qolǵa alatyn taǵy bir memleket shyqpasyna kim kepil?! Degenmen osy aptada Eýropalyq Ortalyq bank basshysy Marıo Dragı Kıprdiń daǵdarystan shyǵý mehanızmderi osyǵan uqsas jaǵdaıǵa túsip qalǵan ózge elderde qaıtalanbaıtyndyǵyn málim etti. Ol qarjy naryǵyndaǵy atalmysh topalańǵa memleket basshylyǵy kináli ekendigin aıtty.

Álem nazary Phenıanda

Káris túbegindegi ahýaldyń kezekti órshigen kezi naýryzǵa tuspa-tus keldi. Oǵan 1 naýryzdan 30 sáýirge deıin jalǵasatyn AQSh pen Ońtústik Koreıanyń jyl saıynǵy «Foal Eagle» keń aýqymdy áskerı oqý-jattyǵýlarynyń ótkizilýi túrtki boldy.

Phenıan bul jattyǵýlardy elge tóngen tikeleı qaýip dep baǵalap, onda QHDR memleketine shabýyl jasaý stsenarııleri jasaqtalýda dep atady. Nátıjesinde Soltústik Koreıa Ońtústik Koreıamen aradaǵy shabýyl jasamaý jónindegi kelisimnen shyǵyp ketti, sondaı-aq koreı túbeginiń denýklearızatsııasy týraly, ıaǵnı ıadrolyq qarýsyz aımaq pen mártebe týraly kelisimdi joıdy. KHDR-diń memlekettik BAQ ókilderi eldiń shyǵys jaǵalaýynda keń aýqymdy áskerı oqý-jattyǵýlar ótkendigin habarlaýda, al áskerı bólimderdiń daıyndyǵyn Kım Chen Ynnyń ózi tekserip júrgen kórinedi. Sonymen birge naýryzdyń sońynda KHDR basshysy Kım Chen Yn AQSh, Ońtústik Koreıa jáne Tynyq muhıtyndaǵy araldarǵa soqqy berý týraly josparǵa qol qoıdy. 30 naýryzda Soltústik Koreıa bıligi Ońtústik Koreıamen «soǵys jaǵdaıyna» túsketinin málimdedi. Kóptegen sarapshylar soltústikkoreılik basshylyqtyń bul áreketterin «qarý jarqyratý» dep baǵalap otyr. Halyqaralyq qaýymdastyqqa aqparattyq turǵyda barlyǵy tym qarabaıyr túrde jetkizildi jáne kóbine ishki úgit-nasıhat pen «ózin-ózi jarnamalaý» úshin jasalynǵan dúnıege uqsas. Bul aptada Soltústik Koreıa barlyq atom nysandaryn, sonyń ishinde 2007 jyly Ionbende jabylǵan ıadrolyq reaktordy qaıta iske qosatyndyǵyn málimdedi. Atom nysandary elektr energııasyn shyǵarýǵa ǵana emes, áskerı maqsattarǵa da paıdalanylmaq. Juma kúni KHDR Syrtqy ister mınıstrligi barlyq shetel elshilikteri men dıpmıssııalarǵa Koreı túbegindegi ahýaldyń ýshyǵyp ketýine oraı, memleketten ózderiniń qyzmetkerlerin shyǵarýyn usyndy. 10 sáýirden keıin olardyń qaýipsizdigine kepildik berilmeıdi delingen. Biraq nelikten dál osy kún tańdalǵany belgisiz. KHDR-da akkredıttelgen Eýropalyq keńes memleketteriniń elshileri atalmysh usynysqa baılanysty búgin,senbide birlesken sharalardy atqarý jaıyn pysyqtamaq. Qalǵan elshilikter ázirshe qalypty rejımde jumys jasaýda. Oǵan qosa, KHDR eldiń shyǵys jaǵalaýyna jaqyn tusqa ortasha radıýstaǵy «Mýsýdan» ballıstıkalyq zymyrandaryn ornatty. Sarapshylardyń aıtýynsha, bul qarýlar 3-4 myń shaqyrym qashyqtaǵy nysandardy joıa alady jáne tek Japonııadaǵy emes, AQSh-tyń Gýam aralyna deıin jete alady. Teorııa boıynsha, KHDR-diń 10 myń shaqyrym qashyqtyqty baǵyndyra alatyn joıǵysh zymyrandary bar degen pikir bar. Alaıda onyń bar-joǵy naqty anyq emes. Mamandar Phenıan oılastyryp jatqan jospar jaıly tek joramaldap qana jaǵdaıdy baǵalaı alady. Degenmen olardyń deni qazirgi ýaqyttaǵy syrtqy saıası ahýal jaǵdaıynda ıadrolyq qaýip áldeqaıda joǵary degen senimde.