ÁLEM APTA ІShІNDE: «Haııan» daýylynyń saldary - zardap shekkender sany 13 mln.
ASTANA. 16 qarasha. QazAqparat - Ótip bara jatqan apta ishindegi jaǵymsyz jańalyqtardyń biri Ońtústik-Shyǵys Azııa elderine apat ákelgen «Haııan» daýylynyń júrip ótýimen órbidi.
Aǵymdaǵy jyldyń ishindegi eń qýatty daýyldardyń birine aınalyp otyrǵan «Haııan» qarasha aıynyń alǵashqy kúnderinde Tynyq muhıtynda tropıkalyq tsıklon retinde qalyptasa bastaǵan bolatyn. Osydan keıin ol tropıkalyq teńiz daýyly sanatyna jatqyzylyp, «Haııan» ataýy berilgen edi. 5 qarashada daýyldyń kúsheıýi oryn ala tústi. Al 7 qarasha kúni keshkisin teńiz daýyly aldyn ala boljam boıynsha saǵatyna 147-den 195 mılge deıigi jyldamdyqpen Fılıppınniń shyǵys aýdandaryna aıran-topanyn shyǵardy. Dál osy ýaqyttaǵy daýyl tolqyndarynyń bıiktigi 5-6 metrge deıin jetti.
Buqaralyq aqparat quraldarynyń málimetterine qaraǵanda, eldiń shyǵys aýdandaryna barynsha qatty zardap shegip, is júzinde jaǵalaýǵa taqaý salynǵan barlyq qurylys syndary sýmen shaıyldy. Shyǵys aýdanynyń barlyq jerlerinde jaǵalaý qurlyqqa qaraı ishkeri 1 shaqyrymǵa deıin sý astynda qaldy. Memlekettik kommýnıkatsııalary men elektrmen jabdyqtaý júıesi jappaı qırady desek te bolady. Jyl ǵımarattardyń tóbe jabyndylaryn julyp, joldardy jaryqtar paıda boldy. Teńiz daýylynyń ekpini saǵatyna 300 shaqyrymǵa jetti. Birikken ulttar uıymynyń baǵalaýlaryna qaraǵanda, bul sońǵy ǵasyr ishindegi Fılıppın eline qaýip tóndirgen ári zor qırandylarǵa ushyratqan daýyl bolyp otyr.
Osydan keıin elde tótenshe jaǵdaı jarııalanyp, Fılıppın prezıdenti halyqqa arnaıy úndeýin de jarııa etti. Shektes aýdandardan shamamen 125 myń turǵyn qaýipsiz jerge kóshirilip, barlyq memlekettik mekemelerdegi jumystar toqtatyldy.
Mamandardyń baǵalaýlaryna qaraǵanda, jyl jyldamdyǵynyń óte joǵary dárejede bolýy qırandylardyń oryn alý faktory bolǵan joq. Negizinen, teńiz daýyly saldarynan jaǵalaýǵa soqqan tolqyn jolyndaǵynyń barlyǵyn talqandap ketip otyr. Tolqyn áseri tsýnamıdiń kúshimen teń. Sondyqtan ba elde ulttyq aýrytpalyq rejimi de engizildi.
Teńiz daýyly Fılıppınnen keıin Vetnamnyń soltústik-batys tarabyna qozǵalyp, birshama álsiredi. Bul elde daýyl sońy tropıkalyq aýa raıyna tán jańbyrmen ulasty.
Resmı derekterge qaraǵanda, qazirgi ýaqytqa deıin apat saldarynan Fılıppınde mert bolǵandar sany 3630 adamǵa jetip otyr. Bul rette aıta keterligi, derekter áli tolyq emes. Óıtkeni eldiń birqatar eldi mekenderinde orny alǵan apattyń zor bolǵandyǵy sonshalyq, áli kúnge deıin naqty aqparatqa qol jetpeýde. 2582 adam túrli dene jaraqat alsa, júzdegen adam is-tússiz joǵalǵandar sanatynda. Birqatar jerlerde qaza tapqandardy baýyrlastar zıratyna jerleýde.
BUU baǵalaýy boıynsha «Haııan» teńil daýyly saldarynan 13 mıllıonnan astam adam zardap shegip, shamamen 1,9 mln. adam ózderiniń bapanalaryn tastap ketýge májbúr boldy. Sondaı-aq 300 myń úı qırady, al onyń jartysynan astam múldem joıylyp ketti. Qazirgi ýaqytta BUU men taǵy 7 memleket Fılıppınge gýmanıtarlyq kómek kórsetýde.
Moody's Analytics agenttiginiń espeteýlerine qaraǵanda, álemdik ekonomıkaǵa kelgen aldyn ala shyǵyn kólemi 14 mlrd. dollarǵa baǵalanýda.
Degenmen, dál qazirgi sátte Fılıppın úshin tiri qalǵan adamdardy qarapaıym kúndelikti qajetti zattarmen qamtamasyz etý, adamdardyń ólimine jol bermeý úshin dári-dármekpen, azyq-túlikpen qamtamasyz etý basty problema bolyp otyr. Zardap shekken aýdandarda tonaýshylyq oryn alyp, aýrýdyń órshýi oryn alyp otyrǵandyǵy belgili.
Taǵy bir problema - bul zardap shekken aýdandarmen baılanysty qalpyna keltirýdiń múmkin bolmaýy. Adamdar ózderiniń týǵan-týystarymen buqaralyq aqparat quraldary arqyly baılanysqa shyǵýǵa májbúr. Júrgizilgen jumystar men tiri qalǵan adamdardyń tizimi týraly aqparattar ınternet-saıttarda jarııalanýda. Biraq, ókinishke oraı, kóptegen aýdandandarda telekommýnıkatsııalyq baılanys áli qalpyna keltirilgen joq.
