ÁLEM APTA ІShІNDE: Hamıd Karzaı bılikti qoldan beredi - Aýǵanstan jańa Prezıdentin saılaýda

Aıta keterligi, eldiń qazirgi prezıdenti Hamıd Karzaı bılik basynda tálipter rejimi taqtan taıǵan 2001 jyldan beri otyr. Ol bastapqyda Premer-mınıstr men ýaqytsha memleket basshysy bolsa, 2004 jyly Prezıdent bolyp saılanǵan edi. H.Karzaı 2009 jyly ekinshi márte bılik basyna keldi. Al endigi ýaqytta eldiń konstıtýtsııasyna sáıkes úshinshi márte prezıdenttikten úmittene almaıdy.

Bul jolǵy saılaýǵa 11 kandıdat jiberilgen bolatyn. Alaıda saılaýaldy naýqan barysynda úsh úmitker, onyń ishinde qazirgi prezıdenttiń aǵasy Kaıým Karzaı óz kandıdatýralaryn alyp tastaǵan bolatyn. Sońǵy úmitker eldiń burynǵy syrtqy ister mınıstri Rasýl Zalmaıdyń paıdasy úshin talasqa túsýden bas tartqandyǵy belgili.

Táýelsiz saılaý komıssııasynyń málimetterine sáıkes, bul kúni elde 28 myńnan astam ýchaske ashylady. Olardyń jumys isteý ýaqyty tańǵy saǵat 7-den keshki 16-00-ge deıin josparlanǵan. Degenmen ýaqytty uzartý múmkinshiligi de qarastyrylyp otyr. Al shet elderde Iran men Pákistandaǵy Aýǵanstannyń dıplomatııalyq mıssııalarynda saılaý ýchaskesi jumys isteıtin bolady. Eskererligi, búgin prezıdenttik saılaýdan bólek jergilik bılik organdaryna da saılaý ótýde.

El bıligin saılaý sharalary barysyndaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin 300 myń quqyq qorǵaýshy men áskerıler, sonymen qatar shamamen 65 myń halyqaralyq kontıngenttiń áskerı qyzmetshileri jumyldyrylǵan.

Baqylaýshylardyń atap ótýlerine qaraǵanda, halyqaralyq standarttarǵa saı saılaý zańnamasynyń oryndalatyndyǵyna úmit artý orynsyz. Oǵan eldegi qaýipsizdikpen baılanysty máseleler áser etetindigi anyq ta. Tipti keıbir ýchaskelerde daýys berý júrgizilmeýi ne bolmasa jarasyz dep tanylýy múmkin.

Sál erterek bul saılaý Aýǵanstan tarıhyndaǵy tuńǵysh bılikti demokratııalyq jolmen berý bastamasy dep mán bergen Eýropalyq odaq óz baqylaýshylaryn jóneltken bolatyn. Alaıda naýryzdyń sońyna qaraı jeke bastaryna tónetin qaterden boı tasalaǵan baqylaýshylardyń basym bóligi elderine qaıtyp ketken bolatyn. Bir anyǵy, Aýǵanstanda Reseı tarapynan baqylaýshylar jumys isteıtin bolady.

Eger búgin birde-bir kandıdat 50 paıyzdan astam daýys jınaı almaıtyn bolsa, onda 28 mamyr kúni daýys berýdiń ekinshi kezeńi uıymdastyrylady. Ázirshe, saıası baqtalastardyń eldegi yqpalynyń bir-birine saı keletindigin eskergen sarapshylar eki kezeń ótetindigin aldyn ala boljap otyr. Osy saılaýda jeńisten úmitti úsh kandıdat bar. Olar: Rasýl Zalmaı, burynǵy qarjy mınıstri Ashraf Ǵanı men burynǵy syrtqy ister mınıstri Abdýlla Abdýlla.

Pýshtý-tájik otbasynda dúnıege kelgen A.Abdýlla buǵan deıin de 2009 jylǵy prezıdenttik saılaýǵa túsip, H.Karzaıǵa basty básekeles bolǵany este. Ol oppozıtsııalyq Soltústik alıans kóshbasshysy Ahmad Shah Masýdtyń saıası keńesshisi bolǵan. Búginde 54 jasqa kelgen saıasatkerdiń baǵdarlamasy eldi saıası túrlenýde jan-jaqtylyǵymen erekshelenedi. Ol gýbernatorlardy tikeleı saılaýdy jáne el parlamentiniń joǵary palatasy aqsaqaldar palatasyn reformalaýdy engizýdi, jemqorlyqpen kúresti jáne memlekettik basqarý júıesin jetildirýdi jaqtaıdy.

Taǵy bir kandıdat 61 jastaǵy A.Ǵanı AQSh-ta bilim alǵan. Odan keıingi jyldary Dúnıejúzilik bankte jumys istep, Aýǵanstan Úkimetinde túrli laýazymdy qyzmetter atqarǵan. Bul kandıdat ta 2009 jylǵy prezıdenttik saılaýǵa qatysqanymen saılaýshylardyń ne bári 3 paıyz ǵana daýysyna ıe bolǵany bar. Aıta keterligi, onyń negizgi jaqtastary qala turǵyndar, qazirgi zamanǵy ǵylym men bilimdi damytýdy qoldaıtyndar bolmaq. Bul kandıdattyń basqa baqtalastardan bir ereksheligi ekonomıkalyq menedjment daǵdysynyń joǵary bolýynda bolyp tur.

Joǵaryda atalǵan úshtiktiń arasynda saılaýda oq boıy ozyq shyǵýy múmkin basty úmitkeri - 70 jastaǵy R.Zalmaı. Ony belgili bir dárejede Batystyń kóńilinen shyǵyp otyrǵan iri aýǵan bıznesi qoldaıtyndyǵy belgili. Aıta keterligi, bul kandıdat eldiń qazirgi basshysy H.Karzaıdyń da qoldaýyna ıe. Saıası tájirıbesi men naqty baǵdarlamasynyń joqtyǵyna qaramastan dál osy tulǵa bılik toptary men klandar arasyndaǵy balansty teńestirýge qarym-qabileti jetkilikti dep sanalýda.

Qalaı desek te, dál osy úsh kóshbasshynyń arasynda basym daýysqa ıe bolyp, birinshi kezeńde-aq jeńiske jetetin qandıdat joq. Sondyqtanda aldyn ala daýys berýdiń ekinshi kezeńin 28 mamyrda ótkizý josparlanyp otyr.

Aıtpaqshy, eldegi qazirgi bıliktiń iri qalalar men birqatar ólkelerge bıligi júrgenimen, jekelegen aýdarda jáne eldi mekenderde jergilikti dalalyq komandırlerdiń sózi ótimdi ekendigi belgili.

Sál erterek tálipter atalǵan saılaýdy ótkizbeý úshin qoldarynan kelgen barlyq is-qımyldardy júzege asyratyndyqtaryn ashyq málimdegen bolatyn. Olar aıtqan sózderinde de turyp, elde birneshe márte lańkestik áreketter uıymdastyrdy. Tipti kandıdattar men sheteldik baqylaýshylar shabýyl jasaýǵa tyrysqandyqtary da belgili bolyp otyr. Keıbir ólkelerde tálipterdiń jergilikti halyqtan saılaýshy kartochkasyn satyp alyp jatqandyǵy da málim bolýda.

Qalaı desek te, Aýǵanstandaǵy búgingi saılaý óte qıyn-qystaý kezeńde ótip jatyr. Biraq bar qıyndyq jańa úkimetti jasaqtaý jáne onyń jumysyn jolǵa qoıý barysynda kezdesetindigi anyq. Óıtkeni, olarǵa eldegi qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýden bastap ekonomıka ósimin jolǵa qoıýǵa deıingi kúrdeli mindetterdi júzege asyrý qajet bolyp tur.