ÁLEM APTA ІShІNDE: Ǵaryshtan shabýyl shynaıy shyndyqqa aınaldy

Keshe Reseı men Qazaqstannyń birqatar óńiriniń turǵyndary sońynan qalyń tútin qaldyrǵan jaryq otty deneniń jerge qulap túsýiniń kýási boldy. Qulaǵan meteorıdten kóz qaryqtyrar jaryq shashylyp, qýatty jarylys oryn aldy.

Opat oshaǵyna barynsha taqaý ornalasqan Chelıabide soqqy tolqynynan ǵımarattar zardap shegip, shamamen 100 myń sharshy metr shyny synyp, 1200-ge jýyq adam medıtsınalyq kómekke júgindi. Alǵashqy jedel járdem kómegin qajetsingen adamdardyń basym bóligi shyny synyǵynan jaraqat alǵandar. 50 adam aýrýhanaǵa jatqyzyldy. Ǵalymdardyń boljamynsha, meteorıd aýa qabatyna tesik qaldyrýy múmkin, al ol jergilikti turǵyndardyń densaýlyqtaryna qaýip tóndirýi ǵajap emes. Degenmen, óńirde ile-shala júrgizilgen ólshemderge qaraǵanda, aımaqta turaqty radıatsııalyq fon saqtalýda. Bıliktiń taratqan habaryna sáıkes, meteorıd jaýynynan kelgen shyǵyn 1 mlrd. rýbldi quraıdy. Búgin óńirge Reseıdiń tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń ókilderi attandy. Sonymen qatar Chelıabige shyny salyp, tereze kesekterin daıyndaýmen aınalysatyn ondaǵan kompanııanyń mamandary mingen ushaq ta jóneltildi. Osy kúni búkil álemdik buqaralyq aqparat quraldary Chelıabidegi jarys jaıynda jarysa jazýda. Óıtkeni bul 1908 jyly Sibirde oryn alǵan Týngýs apatynan keıingi eń qýatty bolıd bolatyn.

Ǵalymdardyń málimetterine qaraǵanda, meteorıd jarylysynyń qýaty trotıl ekvıvalentinde 300 kılotonnany quraıdy. Bul Hırosımaǵa tastalǵan atom bombasynyń qýatynan shamamen 20 esege artyq. Reseı TJM málimeti boıynsha, Ýral Federaldy okrýgi aýmaǵynda meteorıd bólinip, sonyń sebebinen onyń bir bóligi atmosferanyń tómengi qabatynda janyp ketken. Meteorıdtiń jeti bóliginiń biri Shubarkól ózenine qulaǵan, qazirgi ýaqytta sý qoımasyna súńgýirler zertteý ústinde. Reseıǵarysh agenttigi de Ýralǵa jaratylysy tehnogendik emes nysannyń, ıaǵnı meteorıdtiń qulaǵanyn qýattap otyr. Jarylys shamamen 20-25 shaqyrymdyq bıiktikte oryn aldy dep eseptelinýde. Aldyn ala boljam boıynsha, ǵarysh denesiniń dıametri shamamen 15 metrdi, al jyldamdyǵy mólshermen sekýndyna 18 shaqyrymdy qurap, baǵyty ońtústik-shyǵystan soltústik-batysqa qaraı bolǵan.

Aıta keterligi, qulaǵan bolıdke qatysty san túrli nusqalar aıtylýda. Máselen, LDPR kóshbasshysy Vladımır Jırınovskıı Ýralda meteorıdtiń qulamaǵanyn, al onyń amerıkandyq jańa qarýdyń synaǵy nátıjesinde oryn alǵan jarylys ekendigin aıtýda. «Jabaıy halyq sııaqty. Qaıdaǵy meteorıd? Eshteńe de eshqashan eshqaıda qulamaıdy. Ǵarysh bul búkil álem, ol jaqtyń óz zańy bar», - dedi ol.

Jekelegen sarapshylar da jaryq shashqan zattyń úlken aýmaqta kózge shalyný faktisin eskere otyryp, onyń jasandy, túpti, «jerden tysqary jasalǵan nysan bolýy múmkin-aý» degen oılaryn alǵa tartady.

Ǵaryshtyq bolıdanyń qulaýyna baılanysty reseılik bılik bolashaqtaǵy mundaı qubylystardan qorǵaný máselesine nazar aýdara bastady. RF Úkimeti basshysynyń orynbasary Dmıtrıı Rogozınniń paıymynsha, búginde álemdegi birde bir memleket mundaı bógde ǵalamsharlyq zatty atyp túsirýge qaýqarsyz. Ol Úkimet janyndaǵy áskerı-ónerkásiptik komıssııa Jerge mundaı nysannyń jaqyndaýyn eskertetin ári aldyn alatyn halyqarlyq júıe qurý qajettigi máselesin qoıatyndyǵyn aıtýda.

Degenmen de, sarapshylardyń aıtýynsha, álemniń búkil elderiniń jıyntyq ǵylymı jáne tehnıkalyq áleýetimen aldyn ala eskertetin júıe qurý tek 70 jyldan keıin ǵana múmkin bolmaq.

Zymyranǵa qarsy qorǵanys salasyndaǵy qoldanystaǵy sheshimder meteorıd qozǵalysyn baqylaýǵa múmkindik bermeıdi.

Sondaı-aq osy túnde ǵalamshar turǵyndary kólemi júzý basseınine para-par 2012 DA14 asteroıdiniń Jerden 28 myń shaqyrym qashyqtyqta Indonezııa ústinen ushyp ótkendigin baqylaýǵa múmkindik aldy. NASA-nyń habarlaýynsha, bul mundaı úlken asteroıdtyń Jer betine tym taqaý aralyqta alǵash ret ótýi. DA14 asteroıdy ótken jyldyń aqpan aıynda anyqtalǵan bolatyn. Onyń boljamdy salmaǵy 130 myń tonnany quraıdy. NASA ǵalymdarynyń buǵan deıin málim etkenindeı, asteroıd ǵalamsharmen soqtyǵysqan jaǵdaıda ol bir qalany jer betinen joıyp jiberer edi. Mamandardyń esepteýinshe, mundaı soqtyǵysý qýaty Hırosımaǵa tastalǵan atom bombasynan 1000 esege artyq bolmaq. Degenmen de, bastapqy kezeńde-aq ǵarysh agenttiginiń mamandary ǵalamshar men aspan denesiniń soqtyǵysýy múmkin emestigin jarııalaǵan-dy. NASA buǵan deıin 2012 DA14 asteroıdy men Chelıabi oblysy aýmaǵyna qulaǵan meteorıttiń arasynda esh baılanys joqtyǵyn málimdedi. Olardyń málimetterine qaraǵanda, eki aspan denesiniń traektorııasynyń bir-birinen aıyrmashylyǵy bar. Bul eki nysannyń bir-birine múldem qatysy joq degen qorytyndy shyǵarýǵa túrtki bola alady. «Reseılik meteorıt soltústikten ońtústikke qaraı qulady. DA14 asteroıdtiń traektorııasy - qarsy baǵytta, ońtústikten soltústikke qaraı», - delingen agenttik aqparatynda.