ÁLEM APTA ІShІNDE: Eskerilmegen áleýmettik faktor eýropalyq yqpaldastyqty esten tandyrýda

Sońǵy ýaqyttarda eýroaýmaqtaǵy keleńsiz úderisterdiń kúsheıe túsýi Kári qurlyqty mekendegen barlyq elderdiń ǵana emes, sonymen qatar birqatar basqa da memleketterdiń, halyqaralyq qarjy uıymdarynyń basyn aýyrtyp, baltyryn syzdata bastaǵandyǵy shyndyq.

Eýroaımaqtaǵy búgingi daǵdarys 2010 jyldyń ortasynda valıýtalyq odaqtyń Portýgalııa, Irlandııa, Grekııa jáne Ispanııa syndy elderiniń syrtqy qaryz mindettemelerin jabýmen baılanysty týyndaǵan kúrdeli qarjylyq problemalarǵa dýshar bola bastaǵan kezdiń ózinde-aq naqty belgili bolǵan edi. Sol ýaqyttan beri birqatar problemalardyń túıinin tarqatýǵa múmkindik týyndap, ári sol kúrmeýi kóp kúrdeli jaıttardy eýropalyqtar esterinen de shyǵarǵan edi.

Degenmen, eýroaımaqqa qatysýshylardyń qarjy júıesindegi irgeli kemshin tustary nazardan tys qaldy. Qıynshylyqtar kóp kúttirgen joq. Qazirgi ýaqytta eýroaımaqtaǵy jaǵdaıy barynsha problemaly el Grekııa bolyp otyr, odan keıin Ispanııanyń sharýasy shatqaıaqtap tur.

2010 jyldan bastap keteýi ketken Afınyny qutqarý úshin Eýroodaq pen Halyqaralyq valıýta qory qatań bıýdjettik saıasat baǵdarlamasy men qurylymdyq reformalardy júzege asyrý boıynsha mindettemelerge aıyrbas retinde shamamen 350 mlrd. eýroǵa jýyq qarjy bólgen bolatyn. Biraq ta eldegi jalpy ekonomıkalyq ahýal quldyraýyn toqtatar emes.

Qazirgi ýaqytta Grekııa EO men Halyqaralyq valıýta qorynyń kezekti nesıe transhyna aıyrbas retinde shyǵystaryn qysqartýdy josparlaýda. Egerde bıýdjet qajetti merzimde tolyqtyrylmaıtyn bolsa, onda el ishki mindettemeler boıynsha defoltpen betpe-bet keledi. Al bul eýroaımaqpen qatar odan da tysqary jerde daǵdarys tolqynyn týyndatady.

Ispanııanyń da jaǵdaıy máz emes. Juma kúni eldiń eń baı óńirleriniń biri sanalatyn Katalonııanyń da 13 mlrd. dollarǵa bereshek mindettemesi jáne de dál osyndaı kólemdi bıýdjet tapshylyǵy bar ekendigi belgili boldy. Al bul bereshek mindettemeni óńir óz betinshe jaba almaıtyndyǵy aıqyn.

Aptanyń ortasynda támamdalǵan Brıýsseldegi EO elderi kóshbasshylarynyń kezekti beıresmı sammıti de ilki nátıje shyǵarǵan joq. Eýropalyq qarjy júıesiniń negizgi lokomotıvi sanalatyn Frantsııa, Germanııa jáne Ulybrıtanııa elderiniń qatań ekonomıkalyq sharalar barysynda alǵashqy kezekti daǵdarysqa qarsy áreketterinde ymyraǵa kele almaýy saldarynan jaǵdaı odan ári ýshyǵyp barady.

EO-nyń beıresmı sammıtinen keıin Eýroodaq prezıdenti Herman Vam Rompeı Grekııa ózine alǵan mindettemelerdi oryndaý shartymen ǵana eýroaımaqta qalýy qajettigin málim etken bolatyn.

Degenmen de, sarapshylardyń basym bóligi Grekııanyń eýroaımaqta qalýǵa esh múmkinshiligi joq dep sanaıtyndyqtaryn ashyq aıtyp otyr. Eýrotoptyń basshysy Jan-Klod ıÝnker sammıt qarsańynda EO basshylary qandaıda bir sebeptermen Grekııa eýroaımaqtan shettetilgen jaǵdaıǵa arnalǵan jospardy ázirlep jatqandyǵyn aıtqan bolatyn. Degenmen de bul aqparat áli qýattalmasa da, dál osyndaı stsenarııdiń oryn alýy bek múmkin. Tipti eýromen parallel Geuro (Greece + euro) jańa valıýtasyn nemese ortaq táýelsiz oblıgatsııalar engizýge úmittený de birjaqty boljamdar berer emes.

Eýroodaqqa baılanysty teris boljamdar eýropalyq valıýtanyń basqa valıýtalarmen salystyrǵanda óz ustanymyn joǵaltýǵa májbúrleýde, osy aptanyń sońynda eýro kýrsy dollarǵa qaraǵanda sońǵy 22 aıdaǵy eń tómengi shegine túsip, 1 eýro 1,2533 dollardy qurady.

Jalpy aıtqanda, qarjy ınstıtýttarynyń esepten shalys basýy qatardaǵy salyq tóleýshilerdiń moınyna júk artyp otyr. Eldi qutqarý azamattarǵa aıtarlyqtaı qıyndyqtar týyndatýda: zeınetkerlik jasy ulǵaıtylýda, jalaqy, járdemaqy, shákirtaqy qysqarýda, áleýmettik jeńildikter alynyp tastalýda.

Mine dál osy áleýmettik faktor búgingi tańda Eýropa jáne de jekeleı alǵanda eýroaımaq betpe-bet kelip otyrǵan jańa qaterge aınalyp keledi. Halqynyń basym bóligi (túrli baǵalaýlar boıynsha shamamen 70 paıyzy) qatań saıası jaǵdaıǵa túbegeıli qarsylyq tanytyp otyrǵan Grekııanyń ahýaly saıası daǵdarysqa jol ashty. Óıtkeni 6 mamyrda ótken saılaýda jeńiske jetken partııalar jańa úkimetti qurýda ortaq ymyraǵa kele alar emes. Ekinshi márte saılaý ótetin 17 maýsymda da jaǵdaıdyń ózgere qoıýy neǵaıbyl.

Eýroaımaqtyń erteńgi jaǵdaıy, jalpy álemdik qarjy júıesiniń ahýaly qandaı bolady degen máselede bir jaqty jaýap berýge bolmaıdy. Oryn alǵan jaǵdaıǵa oraı tipti eń tabysty oıynshylardyń ózi de óziniń múddesi men ustanymdaryn basshylyqqa ala otyryp táýekelge barýyna týra keledi. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda shaǵyn bolǵanymen ekonomıkalyq jaǵynan tyǵyz baılanystaǵy EO áriptesiniń kúıreýi barlyq álemdik qoǵam úshin aýyr saldary bar problemalar týyndatýy múmkin.