ÁLEM APTA ІShІNDE: Damýshy naryqtardaǵy qubylmalylyq - álemdik ekonomıka úshin jańa qater

Este bolsa, 29 qańtar kúni AQSh-tyń Federaldy rezervtik júıesi ótken jyldyń jeltoqsan aıynda bastalǵan daǵdarysqa qarsy baǵdarlamany odan ary sozbaı alyp tastaıtyndyǵyn jarııa etken bolatyn. Bul rette yntalandyrýdy kezeń-kezeńimen tómendetý arqyly ekonomıkany dollarmen jabdyqtaýdan birte-bir bas tartý josparlanǵan edi.

AQSh Federaldy rezervtik júıesiniń baǵdarlamany alyp tastaý týraly bul málimdemesine ile-shala naqty qadamdarmen jaýap qatqan amerıkandyq bırja baǵa belgileýdi tómendetip jiberdi. Máselen, sol kúni saýda-sattyq qorytyndysy boıynsha S&P 500 keń naryqtyń ındeksi 1, ónerkásiptik Dow Jones Industrial ındeksi 1,2, joǵary tehnologııalyq Nasdaq ındeksi 1,1 paıyzyn joǵaltty.

Sarapshylardyń atap ótýinshe, Federaldy rezervtik júıeniń sheshimi ekonomıkasy damýshy birqatar elderdegi valıýta kýrsynyń kúrt tómendeýiniń basty sebebine aınaldy. Bul shara budan buryn da boljanǵandyǵyna qaramastan ınvestorlar barynsha turaqty damyǵan naryqtarǵa kapıtaldaryn aýystyra bastady. Mine osy jaıttardyń qorytyndysynda birqatar elderdiń valıýtalary dollarǵa qatysty qunyn joǵaltýǵa májbúr boldy. Máselen, reseılik rýbl 5,6, al argentınalyq peso 18 paıyz qunyn joǵaltty.

Qarjy mamandarynyń taldaýlaryna qaraǵanda, qazirgi ýaqytta damýshy naryqtar barynsha ońtaıly jaǵdaıdy, máselen, negizgi paıyzdyq stavkalardy joǵarylatý arqyly pash etýi tıis. Dál osyndaı sharany qazirdiń ózinde Túrkııa bıligi sátti qabyldap ta úlgerdi.

Burynǵy keńestik keńistiktegi elder arasyndaǵy ahýaldyń damýyndaǵy kóptegen trendter óńirdegi iri ekonomıka jáne negizgi kredıtor sanalatyn Reseıdegi jaǵdaımen baılanysty qalyptasatyndyǵy túsinikti. Bul oraıda Qazaqstan men Reseıdi ekonomıkalyq qurylymdarynyń uqsastyǵy baılanystyra túsedi. Al bul oryn alýy múmkin úrdisterdi boljaý turǵysynda óte mańyzdy ekendigi anyq.

Ótken aptada Halyqaralyq valıýta qory 2014 jylǵy Reseı ekonomıkasy ósiminiń boljamyn 3-ten 2 paıyzǵa deıin tómendetti. Degenmen memlekettiń aǵymdaǵy jylǵy ishki jalpy ónimi ósiminiń boljamy burynǵy deńgeıde 5,1 paıyz kóleminde, al TMD elderiniki (Reseıdi qospaǵanda) 4-4,3 paıyz mólsherinde qalyptasyp otyr.

Sarapshylardyń baǵalaýlaryna sáıkes ulttyq ekonomıkalarǵa birqatar teris faktorlar áser etetin bolady. Olar mynalar: Reseı ІJÓ ósimi nóldik deńgeıde aýytqyp turady, rýbl barynsha álsireıdi, ónerkásip teris saldoǵa ıe bolady. Sonymen qatar sońǵy 7 apta boıy qorlardaǵy reseılik aktıvterdi ınvestıtsııalaıtyn qarjylardyń jylystaýy beleń alyp keledi. Máselen, 2013 jyldyń qyrkúıek aıynan bergi aralyqtaǵy qarjy jylystaýy osy jylǵy qańtar aıynyń sońǵy onkúndiginde tirkelip, ol 230 mln. dollardy qurady. Al ótken jylǵy qarjy jylystaý 62,7 mlrd. dollar somasynda belgilengen edi.

Al rýbldiń álsireýi saldarynan ınvestıtsııalarǵa tyıym salý, tutynýshylyq aktıvterdiń tómendeýi oryn alyp, odan keıin ishki jalpy ónim men ónerkásiptik óndiristiń tómendeıtindigi anyq. Valıýta kýrsynyń tómendeýinen kómirsýtek shıkizatyn eksporttaıtyndar men metallýrgııa taýarlaryn óndirýshiler ǵana paıdaǵa kenele alady. Degenmen, álemdik ekonomıka belsendiliginiń tómendeýi baıqalyp otyrǵandyqtan sońǵy sátterde bul draıverlerdiń ósimi quldyraıtyn bolady.

Reseı ekonomıkasynyń qurylymy ózin-ózi qamtamasyz etý áleýetine ıe emes. ıAǵnı, ekonomıkanyń shynaıy sektory kóp jaǵdaıda syrtqy faktorlarǵa táýeldi. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, reseılik taýarlardyń ózindik qunynyń shamamen 75 paıyzyn ımporttyq óndiris jıyntyqtary quraıdy. Tipti, eldiń agroónerkásip kesheni sektorynyń ózi kóp jaǵdaıda ımporttyq azyqqa táýeldi bolyp otyr. Eger rýbl kýrsy tómendetýin jalǵastyra berse onda ol ınflıatsııalyq úderisti jedeldetin bolady. Al bul ulttyq ekonomıkany ártaraptandyrýdyń odan arǵy josparyna aıtarlyqtaı kedergi keltiredi.

Ósimge kedergi keltiretin basqa problemalar qatarynda ekonomıkadaǵy memleket qatysýynyń edáýir moldyǵy, monoqalalarda jappaı jumyssyzdyq oryn alý qaýpi jáne ınfraqurylymdar múmkinshiliginiń shekteýliligi bar.

Qazirgi ýaqytta Reseı bıligi halyqty elde bastalǵan devalvatsııaǵa baılanysty úreıge boı aldyrmaýǵa ári shetel valıýtasyn satyp almaýǵa shaqyrýda. Máselen, 27 qańtar kúni RF Ortalyq bankiniń tóraıymy Elvıra Nabıýllına rýbl kýrsynyń quldyraýy álemdegi makroekonomıkalyq úderistermen jáne eýro men dollardyń barlyq álemdik valıýtalarǵa qatysty qymbattaýymen baılanysty ekendigin málim etti.

Biraq, birqatar sarapshylar oryn alyp otyrǵan barlyq teris faktorlardyń jıyntyǵy kezekti daǵdarysqa jeteleıtin belgilerdi kórsetip otyrǵandyǵyn aıtýda. Alaıda olar 1998 jáne 2008 jyldary oryn alǵan jappaı daǵdarystyń búginde «aýyly alys» ekendigin jarysa eskertýde.