ÁLEM APTA ІShІNDE: BRICS bastamalary álemdik saıasat pen ekonomıkadaǵy transatlantıkalyq dástúrge yqpal ete alady
MÁSKEÝ. 31 naýryz. QazAqparat - Ótip bara jatqan aptadaǵy basty jańalyqtardyń biri BRICS (qarqyndy damýshy Brazılııa, Reseı, Úndistan, Qytaı jáne Ońtústik Afrıka Respýblıkasy elderiniń toby) quramyna kiretin elderdiń qazirgi jumys istep turǵan Búkilálemdik bankini tolyqtyra túsetin, tipti oǵan tıimdi básekelestik qalyptastyra alatyn jańa álemdik qarjy ınstıtýtyn qurýǵa daıyn ekendikterin jarııa etýi boldy.
Delıde ótken BRICS sammıtiniń qorytyndysy boıynsha Brazılııa, Reseı, Úndistan, Qytaı jáne OAR taıaý jyldardyń ishinde ózara esep aıyrysýlar barysynda dollardan bas tartyp, ózderiniń Damý bankterin qurmaq. Sammıt aıasynda mańyzdy eki qujatqa qol qoıyldy. Onyń biri ulttyq valıýtada nesıe berý týraly bas kelisim bolsa, ekinshisi BRICS-tiń bankaralyq yntymaqtastyq tetikteri aıasynda akkredıtterdi qýattaý týraly kópjaqty kelisimi edi.
Sammıt barysynda RF Prezıdenti Dmıtrıı Medvedev bolashaqta BRICS jahandyq basqarý júıesiniń basty elementteriniń biri bola alatyndyǵyn basa aıtty. «Reseı BRICS «kópir» nemese «deldal» qurylymy men sartap bolǵan stereotıpterden tysqary qalyptastyrylatyn qarym-qatynastardyń jańa modeli retinde qabyldanýy kerek dep sanaıdy», - dep málim etti ol BRICS kóshbasshylarynyń alqaly jıynynda.
Sonymen qatar D.Medvedev BRICS elderiniń halyqaralyq qarjy ınstıtýttaryn, onyń ishinde birinshi kezekte halyqaralyq valıýta qoryn shuǵyl arada reformalaý qajettigi týraly keliskendigin atap ótti.
Buǵan qosa Reseı prezıdenti kezdesýge qatysýshylarǵa álemdik ekonomıka men saıasattyń barynsha mańyzdy máseleleri boıynsha ózara is-qımyldyń tolyqformatty tetigin BRICS-ke transformatsııalaý jónindegi jumysqa kirisýdi usyndy. Mundaı jańǵyrtý birlesip daıyndaǵan tujyrymdamanyń negizinde ǵana múmkin bolatyndyǵy atalyp ótildi. Delı sammıtiniń qorytyndy deklaratsııasynda bestiktiń taǵy bir usynysy kórinis tapty. Qujatta Dúnıejúzilik banktiń jańa basshysy damýshy elderdiń ókili qatarynan saılanýy qajettigi aıtylǵan.
Degenmen de BRICS elderi ekonomıkalyq sıpattaǵy sharalarmen ǵana shektelgen joq. Bes eldiń kóshbasshylary sammıtinde halyqaralyq qaýipsizdik máseleleri de jan-jaqty qozǵaldy. Jıynǵa qatysýshylar Sırııadaǵy kıkiljińdi retteý, Irannyń ıadrolyq problemalaryn beıbit jolmen sheshý máselelerine qatysty sóz sóıledi, sonymen qatar Aýǵanstandaǵy ahýaldy retteýge halyqaralyq kúshterdiń qatysýyn odan ári jalǵastyrýǵa qoldaý bildirdi.
«Biz Batys Azııadaǵy jaǵdaıǵa barynsha tereń mazmundy talqylaý júrgizdik jáne Sırııa men Irandaǵy problemalardy sheshý jolýyn tek suhbattasý arqyly ǵana tabýǵa bolady dep kelistik. Sonymen qatar biz halyqaralyq qoǵamdastyq Aýǵanstanǵa óziniń qatysýyn jalǵastyrýy qajet dep kelistik», - dedi Úndistan Premer-Mınıstri Manmohan Sıngh.
D.Medvedevtiń aıtýynsha, Reseı suhbattasý tetigin qurýdy, al bolashaqta halyqaralyq qaýipsizdik salasyndaǵy is-júzindegi is-qımyldardy úılestirýdi jaqtaıdy. Onyń aıtýynsha, mundaı tetik ózine ulttyq qaýipsizdik máselelerine jetekshilik etetin laýazymdy ókilderdiń, sonymen qatar sarapshylyq konsýltanttardyń turaqty kezdesýlerin qosa alady.
Ekonomısterdiń atap ótýinshe, taıaý aralyqta BRICS elderi jalpy ishki ónimniń ósim qarqyny jáne óndiriletin ónim kólemi boıynsha barlyq kóshbasshy elderdiń aldyn oraıtyn bolady. sondyqtan da 5 el basshylarynyń dástúrge aınalǵan turaqty kezdesýi álemdik qoǵamdastyq tarapynan zor qyzyǵýshylyq týdyryp otyr.
Aıta keterligi, uıymdasqan uıym retindegi BRICS-tiń damý bolashaǵy men onyń halyqaralyq arenadaǵy yqpalyna qatysty belgili bir dárejede synı kózqarastyń da bar ekendigi aıqyn. Óıtkeni, birinshiden, atalǵan toptyń negizgi qatysýshylary Úndistan men Qytaı árqashan da óńirdegi saıası ári ekonomıkalyq kóshbasshylyq úshin basty básekeles sanalyp keldi. Ekinshiden, qatysýshylardyń barlyǵy da bir-birimen ózara ekonomıkalyq qarym-qatynasta turaqtylyqqa ıe emes. ıAǵnı baılanystary kóp jaǵdaıda olardyń shekaralary arasyndaǵy aıtarlyqtaı qashyqtyq saldarynan shektelip otyr.
Degenmen batystyń birqatar sarapshylary BRICS-ti qater retinde de qabyldap otyr. The Times basylymy dıplomatııalyq bóliminiń redaktory BRICS sammıtine baılanysty óz maqalasynda Batys elderiniń Reseıdi BRICS-tiń quramynan shyǵýǵa kóndirýi jáne oǵan balama retinde EO-dan áriptes ornyn berýi qajet dep jazady. Sonymen qatar ol Qytaıdyń BRICS quramynda bolýy onyń jahanyq mindetterine kedergi keltiredi - Beıjiń Máskeýdiń saıası umtylystaryn qoldaýǵa ákep soqtyrady dgen pikirin bildirgen.
Avtor Brazılııamen ekijaqty yntymaqtastyq týraly kelissózder júrgizýdi, al bolashaqta BRICS abbrevıatýrasynan túbegeıli bas tartýdy usynady.
BRICS óziniń qanshalyqty tıimdi ekendigin jáne bul toptaǵy elderdiń óńirlik yntymaqtastyǵyna qalaı áser etetin bolashaq kórsete jatar, ázirshe tek qana topshylaýǵa bolady. Biraq ta negizgi maqsattardyń biri ózin-ózi tanytý qazirdiń ózinde oryn aldy desek te bolady. Sonymen qatar bul elder álemdik ekonomıkanyń tamyryna qan júgirtý múmkindigine ıe bolyp qalar degen úmit te joq emes.
