ÁLEM APTA ІShІNDE: AQSh-tyń jappaı ańdýyna jaýap - BUU jańa qarary

Osy aptada Brıýsselde ótken Eýropalyq elder kóshbasshylary sammıtinde Parıj ben Berlınniń AQSh arnaıy qyzmetiniń birqatar azamattardyń, sondaı-aq el men vedomstvo basshylarynyń telefon arqyly jáne ınternet kommýnıkatsııa arqyly sóılesýlerin tyńdaý múmkindigine qatysty alańdaýshylyǵy basty talqylanǵan taqyrypqa aınaldy.

Sammıt qarsańynda Frantsııanyń Monde gazeti basylymǵa AQSh arnaıy qyzmetiniń burynǵy qyzmetkeri, búginde qashqynǵa aınalǵan Edvard Snoýdennen túsken málimetter boıynsha 2012 jyldyń jeltoqsany men 2013 jyldyń qańtary aralyǵynda AQSh-tyń Ulttyq qaýipsizdik agenttigi Frantsııanyń 70,3 mıllıon telefon áńgimelerin tyńdaǵandyǵyn jarııa etti.

Dál osyǵan uqsas materıal jarııa etken Bild gazeti tipti amerıkandyq arnaıy qyzmettiń GFR kantsleri Angela Merkeldiń de uıaly telefonmen áńgimelesýlerin tyńdaýy múmkin degen aqparat taratty. Al EO sammıt otyrysy qyzyp, sharyqtaý shegine jetken juma kúni brıtandyq he Guardian gazeti ózderinde bar Ulttyq qaýipsizdik agenttiginiń 2006 jylǵy jazbalaryna súıenip, AQSh arnaıy qyzmeti 200 telefon nómirin, onyń ishinde 35 álemdik kóshbasshynyń jeke nómirlerin tyńdaýǵa alǵandyqtaryn habarlady.

Bularǵa bir mezette telefon tyńdaýǵa qatysty materıaldar ıtalıandyq basylymdarda da jaryq kórdi. Bul eldiń basylymdary da AQSh-tyń ulttyq qaýipsizdik agenttigi men Brıtanııanyń úkimettik baılanys ortalyǵy Italııa Úkimeti men kúsh-qýat qurylymdarynyń ishki baılanysyn ańdyp, sondaı-aq Italııanyń qatardaǵy azamattarynyń telefonmen áńgimelesýlerin tyńdaǵandyǵyn jazdy.

Bastapqyda ekonomıkalyq kúntártiptegi máselelerdi talqylaý josparlanǵan EO sammıti is júzinde transatlantıkalyq keńistiktegi odaqtastar arasyndaǵy senim taqyrybyna tolyǵymen oıysty.

Sammıtte sóz alǵan Frantsııa prezıdenti Frantsýa Olland Vashıngtonnyń Eýropalyq odaq elderiniń telefonmen sóılesýlerin baqylaý boıynsha júrgizgen arnaı operatsııalaryna qatysty tolyq aqparat berýi tıistigin basa aıtty. Bul rette ol AQSh-tyń atalǵan máselege qatysty aıtary bolatyndyǵyna senim artatyndyǵyn jetkizdi.

Brıýsseldiń bıik minberine kóterilgen A.Merkel de dostaryna, odaqtastaryna ańdý júrgizý keshirilmeıtin jaıt ekendigin basa aıtyp, keıistik tanytty. Onyń atap ótýinshe, qarym-qatynas senim negizinde qalyptasady, al qazirgi sátte senimge syzat túsip otyr ári ony qaıta qalpyna keltirý úshin kóp kúsh-jiger jumsaý qajet. Sonymen qatar ol jyl sońyna deıin AQSh-tan Berlın jáne Parıjben bir-birine qarsy barlaý qyzmetin júrgizbeý týraly kelisim jasaýdy talap etti.

Aıta keterligi, Olland ta, Merkel de Aq úı qojaıyny Barak Obamamen telefon arqyly baılanysqa shyǵyp, atalǵan jaıtqa baılanysty ózderiniń narazylyqtaryn bildirdi. Olarǵa jaýap bergen B.Obama AQSh-tyń arnaıy qyzmeti olardyń jeke ómirlerine baqylaý júrgizbeıtindigin aıtyp, sendirýge tyrysty. Degenmen, budan sál erterek Vashıngton óz túsindirmelerinde Eýropa men Latyn Amerıkasy elderiniń joǵary laýazymdy tulǵalaryna qatysty tyńshylyqty tikeleı joqqa shyǵarmaǵan edi. Ári ony lańkestikpen kúres boıynsha jumystardyń qajettiligine siltegen bolatyn.

Sammıt barysynda Germanııa men Frantsııa basshylary barlaý qyzmetiniń naqty aýqymyn baǵamdaý ári bul faktini anyqtaý baǵytyndaǵy jumystardy birlesip atqarýǵa ýaǵdalasty. A.Merkel óz sózinde arnaıy qyzmetterdiń mundaı jumystary naqty kelisim negizinde rettelýine qol jetkizýge baryn salatyndyǵyn basa aıtty.

Amerıkandyq Foreign Policy málimetteri boıynsha Brazılııa men Germanııa ókilderi qazirdiń ózinde-aq ǵalamtordaǵy jeke ómirge aralaspaý quqyǵyn alǵa jyljytýǵa múmkindik beretin BUU-nyń jeke bas qararyn qabyldaý múmkinshiligin qarastyrýda. Bul rette áńgime 1996 jyly qabyldanǵan Saıası jáne azamattyq quqyq týraly halyqaralyq konventsııa erejelerin ózgertý tóńireginde de bolyp otyr. Bul bastama AQSh Ulttyq qaýipsizdik qyzmetiniń sheteldik kommýnıkatsııalarǵa basa-kóktep kirýine tosqaýyl qoıýǵa baǵyttalǵan alǵashqy qadam bolatyndyǵy kútilýde.

Sammıt qorytyndysynda EO elderiniń kóshbasshylary Eýropalyq odaq júıeli shpıondyqtyń jolyn kesý úshin naqty is-qımyldar qabyldaý tıis degen ustanymdy qoldady. EO sammıtinde qabyldanǵan málimdemede barlaý málimetterin jınaý halyqaralyq lańkestikpen kúrestiń mańyzdy elementi bolyp tabylatyndyǵy, degenmen odaqtastar arasyndaǵy ózara senimniń joǵalýy qarym-qatynasqa soqqy bolyp tıetindigi aıtylǵan.