ÁLEM APTA ІShІNDE: AQSh-taǵy defolt jáne álemdik ekonomıkadaǵy «shutdown»

Belgili bolyp otyrǵandaı, júrgizilip otyrǵan reformaǵa baılanysty respýblıkashylar men demokrattar arasyndaǵy pikir qarama-qaıshylyǵyna oraı AQSh Kongresi jańa bıýdjettik jylǵa qatysty sheshim qabyldamaǵan edi. Munyń nátıjesinde 1 qazanǵa qaraǵan túnde shtattarda qarjy jyly támamdalyp, al jańa bıýdjet qabyldanbaı qalǵan edi. Mundaı jaıt osydan 17 jyl buryn oryn alǵan bolatyn.

AQSh úkimeti men baǵynyshty mınıstrlerdiń jáne vedomstvolardyń jumystary toqtatyldy. Qyzmetteri ulttyq qaýipsizdik pen tynys-tirshiliktiń qalypty jumysyn qamtamasyz etýge baǵytattalǵan organdardan basqa mekemelerdiń qyzmetkerleriniń barlyǵy da aqysyz eńbek demalysyna ketti, al olar shamamen 700 myńnan astam adamdy quraıdy. Jumystardyń toqyraýy Memlekettik departamenttiń, Ortalyq barlaý basqarmasynyń jáne NASA ǵarysh agenttiginiń keıbir qyzmetkerlerine de qatysty boldy.

Parlamenttiń tómengi palatasynda basym daýysqa ıe respýblıkalyq partııa atynan saılanǵan kongresmender kúni keshe jańa bıýdjettik kezeńde medıtsınalyq kómektiń qoljetimdiligi týraly zańnyń kúshine enýin keıinge qaldyrý talabynan bas tartpaǵan edi. «shutdown» protsedýrasynan keıin respýblıkashylar federaldy saıabaqtardy, ardagerler baǵdarlamasyn nemese Kolýmbııa okrýgyn qarjylandyrý syndy jekelegen memlekettik baǵdarlamalardy qarjylandyrýdy jandandyrý qajettiligin talap etti.

Óz kezeginde bul usynystardy qabyldaýdan bas tartqan Aq úı Kongreske qandaıda bir sharttardy talap etýsiz-aq Úkimettiń barlyq bıýdjettik mindettemelerin qarjylandyrýdy qamtamasyz etetin zań jobasyna jaqtaý daýys berý talabyn qoıdy.

Boljaldy málimetterge qaraǵanda, kúndelikti qarapaıym memlekettik mekeme AQSh JІÓ-si úshin 200-300 mln. dollardy quraıdy eken. Al bul 4-shi toqsanda JІÓ ósiminiń qarqynyn 0,16 paıyzdyq tarmaqtan 2 paıyzǵa da tómendetedi.

Degenmen de, memlekettik apparat jumystaryn qysqartýdyń AQSh-tyń ulttyq ekonomıkasyna tıgizer áseri mardymsyz. Bul eldiń jalpy eńbek naryǵy úlesindegi memlekettik apparat qyzmetkerleri shtatynyń salystyrmaly túrde alyp qaraǵanda shaǵyn bolýymen baılanysty. Omtımızm AQSh-tyń qor naryqtarynyń dınamıkasyna da áser etýde. Bul kúnderi qor naryqtary turaqty, ótken aptadaǵy kórsetkishter deńgeıinde qalyptasyp otyr.

Biraq qazirgi jaǵdaıda AQSh-tyń memlekettik qaryzynyń eń joǵarǵy shegine jetý qaýpi alańdaýshylyq týyndatyp otyrǵandyǵy belgili. Búginde qaryz 16,7 trln. dollardy quraıdy. Túrli baǵalaýlarǵa qaraǵanda, bul eldiń JІÓ-siniń 76-dan 110, tipti odan joǵary paıyzyna teń ári tosqaýylsyz ósim ústinde. Qurama shtattar memlekettik qaryzdyń joǵary shegi týraly zańdy shuǵyl arada qabyldamasa, onda 17 qazan kúni-aq bankrotqa ushyraýy múmkin. Al dál osy dataǵa deıin eldiń Qarjy mınıstrliginiń qorjynynda nebári 30 mlrd. dollar bos aqsha qalady. Degenmen ol ýaqytta qarjylyq mindetteme odan da joǵary bolýy múmkin. Qorytyndysynda - AQSh defolty jáne dollardy rezervtik valıýta retinde paıdalanatyn ári amerıkandyq ınvestıtsııanyń kómegimen tútinin túzý ushyryp otyrǵan barlyq elder boıynsha tizbekti reaktsııa oryn alady.

Beısenbi kúni naryqta negatıvti stsenarııler de qarastyryla bastady. Munyń nátıjesinde saýdada amerıkandyq qarjylyq ındeks 0,9 paıyzda toqyrap qaldy.

Sársenbi kúni keshkisin Aq úıde AQSh Prezıdenti Barak Obama men Kongres kóshbasshylarynyń kezdesýi ótkenimen olar ortaq ymyraǵa kele almady. Obama «Obamasaqtaý» (Obamacare) ataýyn ıelenip úlgergen densaýlyq saqtaý salasyndaǵy reforma boıynsha kez kelgen shekteýdi túbegeıli qabyldamasa, respýblıkashylar da óz degenderinde tabandap turyp aldy.

Sarapshylardyń atap ótýinshe, memlekettik organdardaǵy shatdaýyn ári sonyń nátıjesindegi únem teorııalyq turǵydan alyp qaraǵanda, eldiń memlekettik qaryzynyń joǵary shekke jetý merzimin birneshe kúnge, ıaǵnı qazan aıynyń sońyna deıin sozýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan da kongresmender men Aq úı áli de bolsa «otpen oınaýlaryn» jalǵastyra turatyn sekildi.

Muhıttyń ar jaǵyndaǵy ahýal álemdik qoǵamdastyqty da alańdatyp otyr. Olardyń qatarynyń alǵy shebinde eýropalyqtar bar. Halyqaralyq valıýta qorynyń dırektory Krıstın Lagardtyń málim etýinshe, qaryz shegin arttyrýǵa qabiletsizdik ahýaly jahandyq ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı qaýip tóndiredi ári tek qana amerıkandyq emes sonymen birge álemdik ekonomıkaǵa zor nuqsan keltirýi múmkin.

Ázirshe, halyqaralyq qoǵamdastyq kongresmen respýblıkashylar men prezıdent ákimshiligi arasyndaǵy saıası qaqtyǵysqa baqylaý júrgizýdi jalǵastyrýda. Óıtkeni iri ınvestor ári demeýshi AQSh-qa áser etý ınstrýmentteri aıtarlyqtaı tıimdi emes-aq.