ÁLEM APTA ІShІNDE: 8 Naýryz - Halyqaralyq áıelder kúni

Jalpy, áıelder merekeci kúni týraly alǵashqy derekter Kóne Rım dáýirinde-aq bolǵandyǵy jaıynda naqty aqparattar bar. Eki myńnan astam jyl buryn bul mereke erkin dúnıege kelgen áıelder kúni retinde kóktemniń alǵashqy kúnderinde atalyp ótiletin. Sondyqtan da rımdikter otbasy oshaǵynyń jelep jebeýshisi Vesta qudaıynyń shirkeýine baryp, minájat etetin edi. Er azamattar ózderiniń analaryna, áıeli men qyzdaryna, apaılaryna túrli syılyqtar tartý etedi.

Dál osy kezeńge shamalas, bizdiń dáýirimizdiń alǵashqy ǵasyrynda qazirgi Vetnam jerinde áıelderge izet kórsetýge baǵyttalǵan meıram dúnıe keldi. Mereke Han ımperııasyna qarsy azamattyq kúresine basshylyq jasaǵan apaly-sińlili Chyngtardyń qurmetine oraı atalyp ótile bastady. Apaly-sińlili qyzdar jaý qorshaýynda qalyp, tirideı tutqynǵa túspeý úshin ózenge batyp ketken edi. Sol kezeńnen bastap vetnam áıeliniń batyrlyǵy ańyzdar men tarıhı áńgimelerde keńinen dáriptelip keledi.

HH ǵasyrda kóktem, mahabbat jáne sulýlyq merekesi birte-birte 8 naýryz meıramyna aınalyp, búginde otbasynda, eńbek ujymdarynda keńinen atalyp ótile bastady.

Birneshe ǵasyr ótkennen keıin Amerıka qurlyǵynda qazirgi halyqaralyq áıelder kúni merekesine negiz qalaǵan birqatar oqıǵalar oryn aldy. Nıý-Iorktiń kıim tigetin fabrıkasy men toqyma ónerkásibinde jumys isteıtin áıelder jalaqynyń tómendigi men jumys jaǵdaıynyń nasharlyǵyna qarsylyq tanytyp, 1857 jyldyń 8 naýryzynda Manhetten kóshelerine sherýge shyqty. 1901 jyly da dál 8 naýryz kúni Chıkagoda tarıhta alǵash ret úı sharýasyndaǵy áıelder tarıhta «qazan búligi» degen ataýmen qalǵan sherýdi uıymdastyrǵan bolatyn. Araǵa jeti jyl salyp, 1908 jyldyń 8 naýryzynda búkil Amerıka qurlyǵynyń áıelderi «bos qazan sherýin» uıymdastyryp, jalaqynyń kóterilýin, eńbek etý jaǵdaıynyń jaqsarýyn jáne erkektermen teń quqyly bolýdy talap etti. Osydan keıin AQSh-tyń solshyldar partııasy dál osy kúndi ulttyq áıelder kúni retinde jarııa etken bolatyn. Alaıda búginde bul data Amerıka qurlyǵynda mereke kúni retinde sanalmaıdy.

Burynǵy keńestik keńistiktegi respýblıkalarda «8 Naýryz» merekesiniń bastaý alýyna 1910 jyly Kopengagende ótken ekinshi Halyqaralyq jumys isteıtin áıelder konferentsııasy túrtki bolǵan edi. Ol kezde Germanııanyń sotsıal- demokrattar partııasy áıelder tobynyń kóshbasshysy, ári áıelder quqyǵyn jan tánimen qorǵaýshy Klara Tsetkın 8 naýryz kúnin áıel jynysy proletarıattarynyń dúnıege kelgen kúni retinde atap ótý ıdeıasyn usynǵan-dy. Alǵash ret bul kúndi Danııa, Avstrııa, Germanııa jáne Shveıtsarııada, keıinnen basqa da elderde naýryzdyń ártúrli kúnderinde atap óte bastady.

8 Naýryz resmı túrde alǵash ret 1913 jyly Peterborda atalyp ótile bastady. Alaıda, ekonomıkalyq ahýaldyń qıyndyǵyna baılanysty bul kún kúntizbede demalys retinde jarııa etilgen joq. KSRO-da 8 naýryz - jumys istemeıtin demalys kúni retinde 1966 jyldan bastap qoldanysqa engizildi. Aıta keterligi, bul týrasynda Uly Otan soǵysyndaǵy jeńistiń 20 jyldyǵy qarsańynda 1965 jyldyń 8 mamyrynda jarııa etilgen bolatyn.

Qazirgi ýaqytta bul meıram Birikken Ulttar Uıymynda áıelder quqyǵy men halyqaralyq beıbitshilik úshin kúrestiń halyqaralyq kúni retinde atalyp ótiledi.

Máselen, Germanııa bir el retinde birigip, tutastyǵyn qalpyna keltirgennen keıin bul merekeni esten shyǵardy, ári 8 naýryz demalys kúni emes. Búginde bul elde mamyrda ótetin Analar kúnine basa nazar aýdaryp keledi.

Frantsııada da 8 naýryz keńinen atap ótilmeıdi. Negizinen ony kommýnıster men solshyl kózqarasty jaqtaýshylar ǵana merekeleıdi. Aıta keterligi, frantsýzdyqtar jylyna úsh márte áıelderge qurmet kórsetedi. Atap aıtqanda, naýryzdyń basynda Ájeler kúnin, ıaǵnı 55 jastan asqandar kúnin merekelese, mamyrdyń sońynda Analar kúnin atap ótedi. Al qarashada 25 jasqa deıingi turmysqa shyqpaǵan qyzdardyń qamqorshysy áýlıe Katerına kúnin toılaıdy.

Italııada 8 naýryz merekesin tek názik jandylar ǵana merekeleıdi. Bul kúni resmı demalys kúni emes. Biraq keshkisin meıramhanalar men dámhanalarda tek qana áıelderdiń bas qosyp, merekelerin atap ótetindigin baıqaýǵa bolady. Bárinen buryn japon áıelderiniń joly boldy. 3 naýryzda japon eli «Hınamatsýrı» merekesin atap óted. Bul qyzdar merekesi nemese qýyrshaqtar merekesi degendi bildiredi.Osy kúnderi qyz bala tárbıelep otyrǵan otbasy kópshilik nazaryna «hına nınge» atalatyn erekshe qýyrshaqtardy usynady. Sonymen qatar 14 naýryzda erler áıelderge Áýlıe Valentın kúninde jasalǵan syıǵa alǵys retinde syı-syıapat (mindetti túrde zefır nemese aq shokolad) jasaıtyn Aq kúndi de atap ótiledi. TMD-nyń birqatar elderinde bul mereke resmı mártebege ıe jáne demalys kúni bolyp esepteledi, 8 naýryz kúni áıelder qaýymyna erekshe kóńil-kúı syılap, olarǵa gúl shoqtary, syılyqtar beriledi, otbasynda kóbine áıelder sharýashylyq áreketterinen bosatylady. Bul mereke ataýynda sál de bolsa ózgerister bar. Máselen, Tájikstanda 8 naýryzda - Analar kúni keńinen atalyp ótiledi. Al, Grýzııada 8 naýryzdy 3 naýryzda ótetin Analar kúnine aýystyrý kózdelgen edi. Degenmen bul eki meıram da áli kúnge deıin bul elde keńinen atalyp ótiledi.

Zertteý nátıjelerine qaraǵanda, bizdiń elimizde dál osy kúni názik jandarǵa gúl, áshekeı buıymdar, zergerlik buıymdar, jumsaq oıynshyqtar, dızaınerlik kıim-keshekter jáne ıissýlar syıǵa tartý keńinen taraǵan.