ÁLEM APTA ІShІNDE: 2014 jylǵy Nobel syılyǵynyń ıegerleri ulyqtaldy

Aǵymdaǵy jyldyń 10 jeltoqsanynda ádettegideı Alfred Nobeldiń ómirden ozǵan kúnindei Stokgol qalasynda Shvetsııa koroli fızıka, hımııa, ádebıet, ekonomıka, fızıologııa jáne medıtsına boıynsha Nobel syılyqtaryn tapsyrdy. Al, búginde álemdegi eń bedeldi syılyqtyń negizin qalaýshynyń ósıeti boıynsha beıbitshilik syılyǵy Norvegııanyń Oslo qalasynda jeńimpazǵa berilgen bolatyn.

Aǵymdaǵy jyly syılyq ıelerine tabystalatyn syıaqy mólsheri shamamen mıllıon dollardy quraǵan bolatyn. Saltanatty jaǵdaıda ótken shara barysynda Shvetsııa koroli Karl XVI Gýstavtyń ózi laýreattarǵa nagradany tabys etti.

Sonymen fızıka salasyndaǵy Nobel syılyǵy kók jaryq dıod oılap tapqan japondyq Nagoıı ýnıversıtetiniń ǵalymdary Isama Akasakı men Hırosı Amanoǵa jáne Santa-Barbaradaǵy Kalıfornııa ýnıversıtinen Sýdzı Nakamýraǵa buıyrdy. Bul jetistikke ǵalymdar qajetti gallıı nıtrıdiniń krıstalldaryn ósirýdiń arqasynda qol jetkizgen. Kók dıodtar 100 myń saǵatqa deıin úzdiksiz jumys isteı alady.

Al hımııa salasyndaǵy Nobel syılyǵy flýorestsentti mıkroskoptardyń ulǵaıtý qasıetin jaqsartqan úsh ǵalymǵa, atap aıtqanda amerıkandyq Erık Bettsıgke, nemis Shtefan Hellge jáne taǵy bir amerıkandyq ǵalym Ýılıam Mornerge tabys etildi. Ǵalymdar flýorestsentti jaryq shyǵaratyn molekýlalardy paıdalanyp, mıkroskoptyń ulǵaıtý qasıetin birneshe esege jaqsartqan. Sonyń arqasynda jeke molekýlalardyń beınesi men olardyń tiri denede árekettesýin kórýge múmkindik týyp otyr. Medıtsına men fızıologııa salasyndaǵy Nobel syılyǵy brıtandyq-amerıkandyq neırobıolog Djon O'Kıf pen onyń norvegııalyq áriptesteri erli-zaıypty Edvard pen Maı-Brıtt Moserge buıyrdy. Olar adamnyń keńistiktegi baǵdar alýyna jaýap beretin mı jasýshalarymen jumys istegen bolatyn. Ǵalymdar ózderiniń ǵylymı jańalyǵynda keńistikte adamnyń baǵdar alýy úshin mıy qalaısha "karta syzatynyn" kórsetken. Aıta keterligi, erli-zaıypty Moserler Norvegııanyń Tronheım qalasyndaǵy ǵylym jáne tehnologııa ýnıversıtetinde eńbek etse, Djon O'Kıf Londondaǵy Ýnıversıtettik kolledjdiń ǵalymy.

XXI ǵasyr bastalǵaly beri ekonomıka salasyndaǵy Nobel syılyǵy tek amerıkalyqtarǵa berilip kelgen bolatyn. Al bul joly ýaqyt ótken saıyn adamzat úshin ózektiligi ótkirlenip kele jatqan bul saladaǵy júldeniń frantsýz ekonomısi Jan Tırolge berilýin erekshe jaıt retinde atap ótýge bolady. Nobel komıtetiniń nazaryna professordyń «Naryqtyq bılik pen salalardy retteý saraptamasy» atty eńbegi ilikken.

Bul jyly frantsýzdyqtar 2 Nobel syılyǵyna ıe bolǵan edi. Onyń ekinshisi frantsýz jazýshysy Patrık Modıanoǵa buıyrdy. Nobel syılyǵy qalamgerge "adamnyń jumbaq taǵdyrlaryn jáne basqynshylyq kezindegi adamnyń ómirlik álemin ashyp bergen este saqtaý óneri úshin" tabys etildi.

Al 2014 jyldyń beıbitshilik salasyndaǵy Nobel syılyǵy pákistandyq quqyqqorǵaýshy Malala ıÝsýfzaı men balalar quqyǵyn qorǵaýshy úndistandyq belsendi Kaılash Satıartıge berildi. Pákistandyq oqýshy Malala ıÝsýfzaı qyzdardyń bilim alý quqyǵyn qorǵaıtyn naýqandy basqarǵan bolatyn. 2012 jyly buǵan qarsy bolǵan tálipter belsendini basynan atyp, aýyr jaralady. Kaılash Satıartı - Balalar quldyǵyna qarsy Ońtústik Azııa koalıtsııasynyń (South Asian Coalition on Child Sewitude) jetekshisi. Dál osy kúni Monako Knıazi II Alberdiń zaıyby 36 jastaǵy Sharlen ul men qyz balany dúnıege ákeldi. Olarǵa Jak Onore Rene jáne Gabrıela Tereza Marııa esimderi berildi.56 jastaǵy knıazdiń balalary endigi ýaqytta tikeleı taq murageri bolmaq. Al buǵan deıin Monako taǵynan ІІ Alberdiń qaryndasy Karolına úmitti bolatyn. Aıta keterligi, Jak qaryndasynan eki mınýtqa keıin dúnıege kelgenine qaramastan ol eldiń murager hanzadasy bolady. Al Gabrıella hanshaıym Karladez grafınıasy atanady.

Batys buqaralyq aqparat quraldarynyń taratqan aqparattaryna qaraǵanda, Sharlen merziminen 10 kún buryn bosanǵan kórinedi. Balalar dúnıege kelgennen keıin ádettegideı zembirekpen 42 dúrkin oq atyldy. Jalpy, bul eldiń kóneden kele jatqan dástúrine saı murager dúnıege kelgende 21 márte oq atylatyn. Alaıda, Alber pen Sharlenniń otbasynda egizder dúnıege kelgennen keıin oq atý sharasy 2 ese artyq jasaldy.

Esterińizge sala keteıik, Monako knıazi óziniń bolashaq jary Ońtústikafrıkalyq sportshymen 2000 jyldary tanysqan edi. Olar 2006 jyly alǵash ret birge kópshilik aldyna shyqty. 2011 jyly jup nekelerin qıdy.