ÁLEM APTA ІShІNDE: 2013 jylǵy Nobel syılyǵynyń ıegerleri anyqtaldy

Dúısenbi kúni Stokgolmdaǵy Shved koroldik ǵylym akademııasynda jahandyq aýqymdaǵy eń mártebeli ǵylymı syılyq Nobel syılyǵynyń 112-shi aptalyǵy bastaldy.

Dál osy kúni medıtsına jáne fızıologııa salasyndaǵy Nobel syılyǵy adam jasýshalarynda júıe tasý salasynda kópirshikterdiń qozǵalysyn retteý tetigin ashqany úshin Djeıms Rotmanǵa (Ielsk ýnıversıteti, AQSh), Rendı Shekmanǵa (Berklı, AQSh) jáne Tomas Zýdofqa (Stenford ýnıversıteti) berildi. Ǵalymdar adam aǵzasynyń ár jasýshasy molekýlalardy jasap shyǵaratyn jáne "syrtqa shyǵaratyn" erekshe zaýyt bolyp tabylatynyn anyqtady. Bul molekýlalar aǵza boıynsha arnaıy "qaptamada" - aýa kópirshikterinde jyljıdy. Sonymen qatar olardyń qozǵalysy naqty ýaqytta jáne naqty jerde ótedi. D.Rotman kópirshikterdiń qalyptasýyna jáne maqsatyn júzege asyrýyna jaǵdaı jasaıtyn aqýyzdy ashty. T.Zýdof jasýshaǵa "júkti" naqty ýaqytta jetkizý úshin qandaı belgi beriletinin sıpattady. R. Shekman osyndaı aǵyn úshin qajetti gender jıyntyǵyn ashty. Ǵalymdar úshtigi jasýshalyq "júkti" tasymaldaý jáne jetkizý júıesin "eń naqty" baqylaýdy sıpattady. Bul keleshekte dıabet jáne ımmýnologııalyq buzylý sııaqty aýrýlardy jeńýge múmkindik beredi.

Seısenbi kúni fızıka salasyndaǵy Nobel syılyǵy 84 jastaǵy brıtandyq Pıter Hıgssý men 80 jastaǵy belgııalyq Fransýa Englerge tabystaldy. Kelesi kúni Martın Karplıýs, Maıkl Levıtt jáne Arı Vorshel hımııa boıynsha Nobel syılyǵynyń laýreaty atandy. 1970 jyldary ǵalymdar úshtigi hımııalyq úrdisterdi túsinýge jáne boljaýǵa múkindik beretin qýatty baǵdarlamalardy qurýdyń negizin saldy. Reaktsııalar jaı oǵyndaı shapshań júredi, al 2013 jylǵy laýreattar ádisteriniń kómegimen úrdisti baqylaý jáne jańadan jasaý jeńilirek boldy. Bul jańalyqtar zertteý úrdisinde Nıýtonnyń klassıkalyq fýndamentaldy fızıkasyn kvanttyq fızıkamen biriktirýge múmkindik berdi.

Beısenbi kúni 2013 jylǵy ádebıet salasyndaǵy Nobel syılyǵyna 82 jastaǵy kanadalyq novellashy Elıs Mýnro ıe boldy. Nobel komıteti ony qazirgi zamandaǵy áńgimeniń sheberi dep atady jáne onyń psıhologııalyq realızmmen sıpattalatyn baıandaý mánerin atap ótti. E.Mýnro ádebıet boıynsha Nobel syılyǵyn ıelengen 13-shi áıel jáne bul nagradanyń 110-shy ıegeri boldy. Ol buǵan deıin Býkerov syılyǵymen jáne úsh ret Kanada gýbernatorynyń syılyǵymen marapattalǵan bolatyn. Psıhologııalyq kúrdeli keıipkerlerdi somdaǵany úshin soltústikamerıkandyq áriptesteri E.Mýnroǵa «Bizdiń Chehov» degen ataq berdi. Bıyl osy ataqqa japondyq Harýkı Mýrakamı, amerıkandyq Djoıs Kerol Oýts, vengr prozashysy jáne dramatýrgi Peter Nadash, álemniń tanymal dramatýrgi ıÝn Fosse, koreı aqyny Ko Ýn, hıppı qozǵalysynyń sımvoly Bob Dılan jáne basqalary básekege túsken bolatyn.

Al juma kúni beıbitshilik salasyndaǵy Nobel syılyǵy Hımııalyq qarýǵa tyıym salý jónindegi uıymǵa (HQTU) berildi. Bul atalymdaǵy laýreat dástúr boıynsha Osloda jarııa etildi. Hımııalyq qarýǵa tyıym salý jónindegi úkimetaralyq uıym 1997 jyly Hımııalyq qarýǵa tyıym salý jónindegi konventsııany júzege asyrý maqsatynda quryldy. HQTU baqylaýymen álemdegi belgili hımııalyq qarýlardyń 80 paıyzǵa jýyǵy joıyldy. Oǵan konventsııany ratıfıkatsııalaǵan memleketter avtomatty túrde múshe bolady. Qazirgi kezde HQTU uıymyna 189 memleket qatysýshy bolyp otyr, 2013 jyly 14 qazanda Sırııa resmı túrde uıymnyń 190-shy qatysýshysy bolady. Reseı-amerıkan josparyna sáıkes, Sırııada hımııalyq qarý óndirisi jabdyqtary qarasha aıyna deıin, al barlyq hımııalyq arsenaldar kelesi jyldyń birinshi jartysynda joıylýy tıis. Bıylǵy jyly beıbitshilik salasyndaǵy Nobel syılyǵyna úmitkerler sany rekordtyq mejege jetti. Bul marapatqa 50 qoǵamdyq uıymdy qosa alǵanda, 259 úmitker tirkeldi. 211 jyly mundaı úmitkerler sany 241 bolǵan edi. Dástúr boıynsha úmitkerlerdiń aty-jóni qupııa ustalady (tizim aldaǵy 50 jyl boıy qupııa saqtalýy tıis). Degenmen, oǵan usynylǵandar arasynda AQSh-tyń eks-prezıdenti Bıll Klınton, 14 jasar pákistandyq belsendi qyz Malala ıÝsýfzaı, Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın, OBB-nyń burynǵy qyzmetkeri Edvard Snoýden bolǵan. Olardyń birde-biri syılyqqa qol jetkize almady, óıtkeni ótinim berý merzimi 1 aqpanda ótip ketti.

Eske sala keteıik, 2012 jyly qurmetti dıplom, Alfred Nobel beınelengen altyn medal jáne aqshalaı júlde «Eýropany soǵys qurlyǵynan beıbitshilik qurlyǵyna aınaldyrýdaǵy basty róli úshin» Eýroodaqqa berilgen bolatyn.

Beıbitshilik salasyndaǵy Nobel syılyǵy - álemde beıbitshilik saqtaýǵa eleýli úles qosqany úshin beriletin eń bedeldi halyqaralyq marapat. Bul Shvetsııada emes, Norvegııada taǵaıyndalatyn birden-bir Nobel syılyǵy.

Nobel syılyǵy áıgili ǵylymı zertteýler, revolıýtsııalyq ónertabystar nemese mádenıetke nemese qoǵamdy damytýǵa qosqan qomaqty úlesi úshin 1901 jyldan bastap berilýde. Altyn medal jáne aqshalaı syılyq alty baǵyt boıynsha tabystalady. Olar: fızıka, hımııa, fızıologııa jáne medıtsına, ádebıet, ekonomıka jáne búkil álemde beıbitshilik ornatýǵa yqpal etý.

2011 jylǵa deıin aqshalaı syıaqy 10 mln kron bolsa, 2013 jyldan beri 8 mln shved kronyn (1,2 mln AQSh dollary) quraıdy. 2012 jyly jazda Nobel qorynyń dırektorlar keńesi "qor kapıtalyn uzaq merzimdi keleshekke saqtaý" qajettiligine baılanysty aqshalaı syıaqyny 20%-ǵa qysqartýǵa sheshim qabyldady. Oslo qalasynda tapsyrylatyn Beıbitshilik syıaqysyn qospaǵanda syıaqylardy tapsyrý rásimi Stokgolmde ótedi.