Aldashbaı Ernazaruly Syr boıyndaǵy alǵashqy aǵartýshylardyń biri

Ahýn týraly málimetterdi aqynnyń nemeresi Mútálip Asanovtan jazyp alyp, daıyndaǵan Zapa Dáýletbaev,-deıdi osy derekterdi berirekte qaıta  jınastyryp, kópke usynyp júrgen qarmaqshylyq jas  Nurlybek Saıymov.

Aldashbaı odan ári bilimin tereńdetý úshin Buharaǵa barýyna ákesi Ernazar kelisim bermeıdi. Onyń sebebi ákesi kórshi eldegi Kereıt Kóbdik bıdiń qyzyna quda túsip, qalyń mal berip qoıǵan eken. Biraq Aldashbaıdyń esilderti joǵary bilim alý bolady. Osy oıyn anasy Uldaıǵa aıtady. Sonda anasy aqyl beredi. - Balam, meniń qolymda aqsha joq, tórt óre aq kıiz bar, sony al da baqyrmaıtyn sary atanǵa minip, keshe Buharaǵa ketken bazarshylarǵa jetersiń,-deıdi. Ananyń aqyly balaǵa qona ketedi.

 Bilimge qushtar jas tún jarymynda sary atanǵa minip, aq kıizin teńdep, erteńine Buharaǵa shyqqan bazarshylarǵa jetedi. Kerýen basy ómirden kórgen, túıgeni mol, qaıyrymdy adam eken. Jas Aldashbaıdyń sózin tyńdap, «Talabyń qutty bolsyn, balam. Mine, ózim bastap bir úlesimdi jolyńa baılaımyn. Jolshybaı elge seniń habaryńdy aıtyp otyramyn» - deıdi. Jol boıy jalpaq Qyzylqumdy jaılaǵan qalyń eldiń birine qonyp, ekinshisine tústenip, kerýen basy boıynan bilim qýaty sezilip turǵan Aldashbaıǵa taǵy da on alty qara jınaıdy.

 Buharanyń bazarynda 17 qarany kerýen basy óz maldarymen birge satyp, aqshasyn Aldashbaıǵa tabystap, elge qaıtady.

Jas Aldashbaı on jyl boıy Buharada ádebıet páninen dáris alady. Shyǵystyń ataqty jeti juldyzynyń eńbekterin tereń zerttep tanysady. 27 jasynda týǵan eline oralady. Jas Aldashbaı oqýda júrgende Kóbdik bıdiń qyzy boı jetip habar aıtqanda «Oqýdy bitirip baram» dep qyzǵa ruqsat beredi.

 Sondaǵy oıy buryn oqýǵa barýǵa kelispegen ákesi úılengen soń taǵy da jibermeı qalar degen saqtyǵy bolady.

 Aldashbaı on jyldan keıin kelgende Kóbdiktiń úshinshi qyzynyń boıjetip otyrǵan kezi eken. Ol  buryn qyz úshin qalyń mal berildi ǵoı dep barsa, qyz ákesi ony basqa jerge atastyryp qoıǵan bolyp shyǵady. Kóbdik bı eshnársege kelispeıdi. «Burynǵy qalyń malyńdy qaıtaryp al», - deıdi. Bilim izdegendi jastyqtyń jeligine balaǵan qyz ákesi kelisim bermegen soń bir kúni sátin taýyp Aldashbaı qyzdy at aldyna óńgerip alyp qashady.

 Kóbdik bı qaladaǵy prıstavqa shaǵymdanyp, qyz ben jigitti qýdyryp alady. Al, prıstav qyzǵa «qalaǵan jaǵyńda qalasyń»,-deıdi. Sonda Kóbdik bı:  - Qyzym oılan, kúıeý tabylady, ata-ana tabylmaıdy,-deıdi. Qyz ata-ananyń yǵyna kóship, ermeı qalady.

Aldashbaı bul isi júzege aspaı, úıinde úsh kún jatady. Aldashbaıdyń ózi ákesi de «eldiń rásimin buzyp qyzdy alyp qashtyń, qalyń maldy sol úshin qaıtyp bermeıdi»,-dep te renjıdi.

  - Endi qalyń berýge álim kelmeıdi, balam, óz kúnińdi kór,-deıdi. Sol kezde oılanyp Aldashbaı úsh jerden mektep ashýǵa kelisim izdep, bel býady. Shoraıaqtyń aýylyna barady. Aldashbaıdy kórgen Shoraıaq qýanǵannan aq tý alyp tóbege shyǵyp, qyryq úı aǵaıynyn shaqyryp, qyryq qara jınaıdy.

   Jıyrma qaraǵa Aldashbaıdy úılendiredi de, jıyrma qaraǵa sol jerden bala oqytatyn meshit saldyrady. Sóıtip, Aldashbaıdan Ábýbáıir, Omar, Asan, Mustafa, Qojahmet, Ábdihamıt degen balalar taraıdy. Aldashbaı ahýnnyń ádebıetshilik áserimen osy óńirden júzden asa jyraý, shaıyrlar arab qarpimen saýattanyp, Shyǵys ádebıetimen keń tanysýyna múmkindik alǵan edi. Olardyń ishinde aqyndar Turmaǵanbet Іztileýov, Omar Shoraıaqov, Kete Júsipter bar. Aldashbaı ahýnnyń uzaq jylǵy ustazdyq etkendigi, odan 2 myńdaı shákirt dáris alǵandyǵy el aýzyndaǵy derekter boıynsha anyqtalyp otyr.

   1906 jyly Aldashbaıdyń ustazy Oraz ahýn Beketaıulyna úı tam salynady. Onyń aldynda Sarqum degen jerden súıegi kóshirilip, 13 jyldan keıin  kelgen. Oraz ahýn kýıeý balasy Qaljan ahýnnyń túsine enip, «meni sý alýǵa aınaldy, súıegimdi kóterińder» dep aıan beredi. Sonan el bolyp súıekti yza sýy ala bastaǵanyn kórip, osy kúngi «Aqjar» men Lenın atyndaǵy keńsharlar aralyǵyndaǵy tas jol boıyna kóshirilgen. Ol kezde Daýylkólden bastap shalqyǵan kól, jolbarys jortqan ný qamys, sýynda taıdaı týlaǵan balyq, kólinde syńsyǵan qus bolady eken. Bul kúnderi ol jerler kórgen tústeı ózgerip, quba belge aınalyp otyr. Sol shalqyǵan sý «Qaraqtan» ótip, jolshybaı saı-salany toltyryp Aralǵa quıǵan.

Ol kezderi qysta qar qalyń, jazda jaýyn mol bolǵan. Syr men Qýańnyń arasy «Jeti asar» alqabynyń gúlin kóktem aılarynda adam basýǵa qımaýshy edi dep aıtyp otyrady qarııalar. Jaryqtyq Oraz ahýn 12 jyldan keıin máıitin ashqanda denesi sol qalpynda saqtalypty. Tiri adamdaı saqal-murty ósken eken. Sol kezde kózben kórip, esitken adamdar Oraz ahýn shyn «áýlıe» eken dep tánti bolypty. Úı tam 6-7 jyldan keıin 1906 jyly salynǵan kórinedi.

  Aldashbaı ahýn kedeılerdi egin salatyn dıqanshylyqqa úıretip, sol jerden qysh órteıtin shaǵyn sheberhana saldyrady. Aldashbaı ahýn Buharada on jyl oqyǵan kezinde el ishine qajet degen ár ónerden úırenip kelgen. Biz buryn arabsha oqyǵandardy molda, ol tek dindi ýaǵyzdaıdy dep ýaqyt zańyna qaraı shoshyp keldik. Shyn máninde olar kóne tilde oqı tura ár mamandyqtyń, ártúrli kásip salasynyń qyry-syryn meńgerip, shákirtterine sabaq retinde úıretip otyrǵan.

  Aldashbaı ahýn 1936 jyly jaz aıynda 78 jasynda týǵan jerinde dúnıe salady. Zıraty Lenın atyndaǵy keńshardyń ońtústiginde, 3 shaqyrym jerde ornalasqan. Sol kezde qoja, moldany tergep, Sibirge aıdap jatqanda bul kisige birde-bir adam bir aýyz sóz aıtpaǵan kórinedi. El aýzynda bul kisi týraly jaqsy pikirler men ańyzdar kóp. Marqumdy jerleıtin kúni qaptap jatqan shegirtke birden kóterilip ketipti, sol túni qaza shildehanasynda otyrǵanda jaz aıynda syńsyp júretin sary masa da jatyp qalypty degen sóz bar.

 Aldashbaı ahýnnan oqyp shyqqan shákirtter de birneshe mektep ashyp, halyqty saýattandyrǵan. Toqeteri, Aldashbaı ahýn Ernazaruly Syr boıyndaǵy halyqqa bergen erekshe ustazdyq etken alǵashqy aǵartýshylardyń biri. Onyń ustalyq, aqyndyq ónerleri de bolǵan. Sondyqtan Oraz aqynnyń shákirti Aldashbaıdy halyq «ahýn» dep ataǵan. Mundaı aǵartýshylyq qyzmet jasap, eldi saýattandyrý úshin orasan zor eńbek sińirgen belgili adamdardyń esimi týǵan jer, atameken tósinde qaıta eske alynyp, keıingi urpaqqa úlgi bop qalýy tıis.