Alaıaqtardan qorǵanýdyń qarapaıym tásilderi: adamdar nelikten tuzaqqa ońaı túsip jatady
ASTANA. KAZINFORM — Keıingi birneshe jylda túrli alaıaqtyq tásilder paıda boldy. Olar bankterdiń nemese memlekettik organdardyń atyn jamylyp, qarapaıym adamdardy tuzaǵyna túsirip jatady. Sonymen qatar, kúmándi ınvestıtsııalyq usynystar da kóbeıdi. Osy oraıda qarjy salasynyń mamany, ekonomıka ǵylymynyń kandıdaty, Qazaq Expert Club sarapshysy Áıgerim Іlııasova mundaı alaıaqtardy qalaı ajyratyp, jınaqtardy qalaı qorǵaýǵa bolatynyn jáne urlanǵan qarajatty qaıtaryp alý múmkindigi jóninde túsindirip berdi.
Alaıaqtar aqshany erikti túrde aýdarýǵa qalaı aldaıdy
Qylmyskerler qoldanatyn eń kóp taralǵan quraldardyń biri — áleýmettik ınjenerııa. Ol psıhologııalyq yqpal etýge negizdelgen: alaıaqtar úreı jáne senim sııaqty emotsııalardy, sondaı-aq adamnyń máseleni tez sheshýge degen umtylysyn paıdalanady.
Sarapshynyń aıtýynsha, búginde qylmyskerler «banktiń qaýipsizdik qyzmetkerimin» dep málimdeıtin telefon qońyraýlarymen shektelmeıdi. Onyń ornyna, alaıaqtar ártúrli memlekettik organdardyń ókilderi retinde ózderin tanystyryp, kúrdeli stsenarıı jasaıdy. Olar óz josparynda birneshe adamdy qamtıdy.
Atap aıtqanda, alaıaqtar eGov qyzmetkerleri retinde habarlasyp, azamattarǵa elektrondyq tsıfrlyq qoltańba (ETsQ) berilgeni nemese basqa da áreketter jasalǵany týraly baılanysqa shyǵyp jatady. Basqa bir jaǵdaılarda qylmyskerler Ulttyq bank ókilderi bolyp habarlasady da, turǵynnyń jeke derekteriniń qaýipsizdigi buzylǵanyn jáne onyń qarajatyna qaýip tónip turǵanyn aıtyp aldaıdy.
Alaıaqtar óz sózderine senimdilik tanytý úshin ártúrli memlekettik organdardyń atynan birneshe ret qońyraý shalýy múmkin. Keıde olar tipti beıneqońyraýlardy da qoldanady. Qońyraý shalǵan adam quqyq qorǵaý organy qyzmetkeriniń formasyn kıip, memlekettik tý ilingen kabınette otyrǵandaı kórinedi. Osylaısha, qylmyskerler resmı tergeý júrip jatqandaı áser qaldyryp, jábirlenýshilerdiń qarajatyn qorǵaýǵa kómektesip jatqanyna sendiredi.
Mundaıǵa jol bermes úshin bankter klıentterine únemi eskertý jasap otyrady. Keń taralǵan alaıaqtyq shemalardyń qataryna banktiń qaýipsizdik qyzmetkeri bolyp tanystyrǵan adamdardy, bank logotıpi qoldanylǵan WhatsApp habarlamalardy, sondaı-aq eGov atyn jamylyp joldanǵan túrli kómek túrlerin jatqyzýǵa bolady.
Sonymen qatar, alaıaqtar Ulttyq qaýipsizdik komıteti nemese Іshki ister mınıstrligi qyzmetkerleriniń qatysýymen «birlesken operatsııa» júrgizilip jatqandaı syńaı tanytyp, qarajatty «qorǵaý» úshin nesıe alýǵa nemese aqshany «qaýipsiz shotqa» aýdarýǵa kóndirý áreketine barady.
Kýrerlik qyzmetterdiń atynan keletin jalǵan habarlamalar da aıtarlyqtaı qaýip tóndiredi. QR Ulttyq bankiniń eskerýine qaraǵanda, alaıaqtar jetkizilimdi rastaý qajet degen syltaýmen adamdardan SMS-kodty suraýy múmkin.
Mynany este saqtaǵan jón: memlekettik organdar men bankter eshqashan sizden aqshany «qaýipsiz» shottarǵa aýdarýdy, jınaqtaryńyzdy qorǵaý úshin nesıe alýdy nemese qońyraý shalǵan adamnyń nusqaýy boıynsha beıtanys qosymshalardy ornatýdy suramaıdy. Ulttyq bank qyzmetkerleri azamattarmen aýdıo nemese beıneqońyraýlar arqyly baılanyspaıdy, jeke adamdardyń shottaryna qyzmet kórsetpeıdi, sondaı-aq eshqashan qupııa sózderge nemese bank kartasynyń derekterine suraý salmaıdy.
Qarapaıym SMS-tiń ózi tuzaqqa aınalýy múmkin
Alaıaqtyq habarlamalar árdaıym kúdikti kórine bermeıdi. Keıde olar tanys kompanııalardan kelgendeı kórinip, shynaıy habarlamalarmen bir tizbekte turýy yqtımal.
Muny olar uıaly baılanys jelisiniń bazalyq stantsııasyna uqsaıtyn «SMS-blaster» dep atalatyn arnaýly jabdyqty qoldaný arqyly júzege asyrady.
Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń málimetinshe, tergeý barysynda alaıaqtardyń tórt kún ishinde Beeline, Kcell jáne Activ abonentterine tanymal kompanııalardyń atynan shamamen 150 000 SMS habarlama jibergeni anyqtaldy.
Habarlamalarda bank kartasy derekterin, CVV kodtaryn jáne SMS rastaý kodtaryn suraıtyn alaıaqtyq veb-saıttarǵa siltemeler bolǵan.
Sondyqtan habarlama tanys bolyp kóringenimen jáne ony jibergen adamdy biletindeı bolsańyz da, eshqandaı siltemege baspańyz nemese qupııa aqparatyńyzdy engizbeńiz. Uıymnyń resmı qosymshasyn nemese veb-saıtyn ózińiz ashyp, aqparatty sol jerden teksergenińiz qaýipsiz bolady.
Aqshańyzdy qalaı qorǵaýǵa bolady?
Sarapshylar telefon arqyly sóıleskende tek saq bolýmen shektelmeı, bank shottaryńyz ben jeke derekterińizdi qorǵaý úshin tıisti shara qabyldaýǵa keńes berdi.
Máselen, kúndelikti shyǵyndar úshin bólek kartany paıdalanyp, onda qomaqty qarajat ustamaǵan jón. Qolma-qol aqsha alý men qarajat aýdarýǵa kúndelikti lımıtter belgilep, shottaryńyzǵa qashyqtan qoljetimdilikti shektep, sondaı-aq smartfonyńyzdy bıometrııalyq derekter men eki faktorly aýtentıfıkatsııa arqyly qorǵaýdy oılastyrǵan jón.
Ásirese, telefon arqyly belgisiz qosymshalardy ornatý týraly usynys túsken jaǵdaıda saq bolǵan durys. Mundaı baǵdarlamalar alaıaqtarǵa qurylǵyńyzǵa jáne bank operatsııalaryńyzdy emin-erkin paıdalanýǵa jol ashady.
Taǵy bir saqtyq sharasy — eGov platformasy arqyly bank nesıelerin alýdan óz erkińizben bas tartý. Áıgerim Іlııasova aıtýynsha, bul múmkindik alaıaqtardan qorǵanýdyń qosymsha deńgeıi bola alady, ásirese egde jastaǵy adamdarǵa kerek.
Degenmen, qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń eń mańyzdy tásili — psıhologııalyq qysymǵa berilmeý.
Eger sóılesip turǵan adam sizdi asyqtyrsa, qorqytýǵa tyryssa, áńgimeni qupııa ustaýdy talap etse nemese dereý aqsha aýdarýǵa ıtermelese, onda áńgimeni toqtatyp, uıymmnyń resmı telefon nómirine baılanysqa shyǵýyńyz kerek.
Alaıaqtyq jolmen rásimdelgen nesıe
Qaýipti shemalardyń biri — adamnyń syrtynan nemese oǵan psıhologııalyq qysym jasaý arqyly nesıe rásimdeý.
Qazaqstanda alaıaqtyq jolmen alynǵan nesıelerdi esepten shyǵarýdyń belgilengen tártibi bar. Sarapshynyń túsindirýinshe, eger qarjy uıymy nesıe berý kezinde eleýli zań buzý derekterine jol berse, onda nesıeni sot protsesinsiz ári jeńildetilgen tártippen esepten shyǵarýǵa bolady. Mysaly, bul talap mindetti bıometrııalyq sáıkestendirý júrgizilmesten nesıe berilgen jaǵdaılarǵa qatysty. Mundaı kezde zardap shekken adamnyń polıtsııaǵa bergen aryzy nesıeni esepten shyǵarý máselesin qarastyrýǵa negiz bolady.
Bank nesıe berý kezinde belgilengen rásimderdi saqtaǵan bolsa da, bul jeke tadamnyń óz quqyqtaryn qorǵaý múmkindiginen aıyrylǵanyn bildirmeıdi. Sotta nesıeniń aldaý nemese psıhologııalyq qysym kórsetý arqyly alynǵanyn dáleldeýge bolady.
Alaıaqtyq jolmen alynǵan nesıe avtomatty túrde esepten shyǵarylmaıdy. Árbir jaǵdaı jeke qarastyrylady. Bul rette naqty mán-jaılar jáne zańnamada belgilengen rásimderdiń saqtalýy eskeriledi.
Munymen qosa, aqy tóleý arqyly nesıelerdi esepten shyǵarýǵa nemese qaryzdardy retteýge kepildik beretin deldaldar da paıda bolǵan.
— Aqysyn alyp, nesıelerdi esepten shyǵarýdy usynatyn nemese qaryzdardy retteýge «kepildik» beretin alaıaqtardan saq bolý kerek. Eger nesıeni esepten shyǵarý qajet bolsa, qaryz alýshy bankke resmı túrde júginý arqyly zańnamada kózdelgen rásimderdi oryndaýy tıis, — dep atap ótti Áıgerim Іlııasova.
Qarjy pıramıdasy men jalǵan ınvestıtsııalyq jobany qalaı anyqtaýǵa bolady?
Alaıaqtyq sıpattaǵy ınvestıtsııalyq jobalar da qarapaıym adamdardy shyǵynǵa batyryp júr. Mundaı jaǵdaılarda adamdar joǵary tabys alýdy kózdep, óz qarajatyn basqa bireýge berý týraly sheshimdi kóbinese óz erkimen qabyldaıdy.
Sarapshylardyń pikirinshe, qaýiptiń basty belgileriniń biri — joǵary tabysqa kepildik berý. Ásirese, osyndaı usynysta jyldyq kiristiliktiń júzdegen paıyzdan asatyny týraly ýáde bolsa, saq bolý qajet.
— Investıtsııalar (bank salymdaryn qospaǵanda) «kepildendirilgen» tabys ákele almaıtynyn túsiný mańyzdy. Kez kelgen ınvestıtsııa táýekelmen baılanysty jáne yqtımal tabys neǵurlym joǵary bolsa, táýekel de soǵurlym joǵary bolady. Bul turǵyda jarnamalanǵan tabystylyq mólsherlemesin bank depozıtteri boıynsha usynylatyn paıyzdyq mólsherlememen salystyryp kórýge bolady. Eger ýáde etilgen tabys bank depozıti mólsherlemelerinen birneshe ese joǵary bolsa, onda mundaı usynysqa aldanǵan adamnyń óz qarajatyn joǵaltyp alý yqtımaldyǵy óte joǵary, — dep túsindirdi qarjy sarapshysy.
Sarapshynyń sózine qaraǵanda, qarjy pıramıdasyn anyqtaýdyń taǵy bir túri — ol jańa «ınvestorlardy» qarqyndy tartý usynysy. Osy rette dostardy, týystar men tanystardy tartý talaby bolady. Olarda resmı qujattama bolmaıdy, sondaı-aq qarajat qabyldaýdyń standartty emes ádisterin qoldanady, ıaǵnı jeke shottarǵa aýdarym jasaý nemese krıptovalıýta ámııandaryna qarajat salý jáne basqa da ádisterdi usynady.
Jasandy ıntellekti arqyly jasalǵan jarnamalar da qosymsha qaýip tóndiredi. Alaıaqtar dıpfeık tehnologııasy arqyly tanymal bankırler, saıasatkerler jáne basqa da qoǵam qaıratkerleri belgili bir ınvestıtsııalyq jobalardy qoldap sóılep turǵandaı etip beınerolıkter jasaıdy. Mundaı jarnamalar óte senimdi bolyp kórinýi múmkin, alaıda rolıkte tanymal tulǵanyń bolýy kompanııanyń senimdiligin dáleldemeıdi.
Qarajat salmas buryn uıymnyń ataýyn tekserip, pikirlerdi sholyp shyǵý kerek. Osy oraıda bul uıymnyń buryn sot daýlaryna nemese qylmystyq isterge qatysy bolmaǵanyn anyqtap, sondaı-aq tıisti lıtsenzııasynyń nemese tirkeýiniń bar-joǵyna kóz jetkizý kerek. Qarjy naryǵyndaǵy uıymdar týraly aqparatty Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń resmı saıtynan tekserýge bolady.
Eger kúmándi ınvestıtsııalyq jobaǵa aqsha aýdaryp qoısańyz, polıtsııaǵa habarlasýyńyz qajet. Aryz bergen kezde habarlamalardy, bank shottarynan úzindi kóshirmelerdi, telefon nómirlerin, veb-saıt siltemelerin jáne ózara áńgimeniń aýdıojazbalary sııaqty materıaldardy qosa bergen jón.
Alaıaqtyq tásilderdi qalaı tekserýge bolady
Tsıfrlyq saýattylyqty arttyrý jáne azamattardy qorǵaý maqsatynda 2026 jyldyń 30 qyrkúıeginde Antıfrod ortalyǵynyń antifraud.kz aqparattyq saıty iske qosyldy.
Platformada keń taralǵan jáne jańadan paıda bolyp jatqan alaıaqtyq shemalarǵa taldaýlar, sondaı-aq tsıfrlyq qaýipsizdik boıynsha usynystar bar. Sonymen qatar, saıtta kúmándi jaǵdaılardy anyqtaýǵa kómektesetin jáne alaıaqtarǵa tap bolǵan kezde qalaı áreket etý kerektigi jóninde nusqaý beretin «Froddı» atty jasandy ıntellekt agenti paıda boldy.
Eske salsaq, jaqynda QR Іshki ister mınıstriniń orynbasary Sanjar Ádilov Qazaqstandaǵy kıberqylmysqa qarsy kúres boıynsha túsinik berdi.
