Alashaǵyńyzdy ala almaı júrseńiz ne isteý kerek – advokat keńesi

ASTANA. KAZINFORM – Búginde alaıaqtyqtyń túr-túri bar. Sonyń biri – qaryzdyń qaıtarylmaýy. Qaryz bererde saqtyq úshin ne isteý qajet? Alashaqty qalaı óndirip alýǵa bolady? Aqmola oblysy advokattar alqasynyń advokaty Nurlan Jańabaev osy saýaldar tóńireginde keńes berdi.

Qaryz, nesıe jáne bólip tóleýdiń aıyrmashylyǵy

Qaryz degenimiz – bir azamattyń ekinshi azamatqa aqshasyn nemese múlkin ýaqytsha berýi. Qaryz alýshy qaryz berýshige dál sol somany ózara kelisimshartta kórsetilgen merzimde qaıtarýy tıis. Bul QR Azamattyq kodeksiniń 715-babynda kórsetilgen.

– Jeke kásipkerler men zańdy tulǵalardyń azamattarǵa qaryz berýine tyıym salynady. Azamattar men zańdy tulǵalar da jeke kásipkerlerden qaryz ala almaıdy. Eger mundaı kelisimsharttar jasalsa, zańdy kúshi bolmaıdy, – deıdi maman.

Al bankten nemese mıkroqarjylyq uıymnan alynatyn nesıe – osy qyzmet túrine lıtsenzııasy bar mamandandyrylǵan uıymnan belgilengen ústeme aqyǵa (paıyzǵa) qarjy alý.

Bólip tóleý – satyp alynǵan taýarǵa nemese kórsetilgen qyzmetke aqysyn dál sol sátte emes, keshiktirip tóleý múmkindigi. Al zańdyq bólip tóleý – satyp alý – satý kelisimshartynda kórsetiledi, ıaǵnı tólemdi keshiktirip tóleýge quqyq beretin qujat.

Demek, qaryz tek jeke azamattar arasynda beriledi, nesıeni tek arnaıy lıtsenzııasy bar bankter nemese mıkroqarjylyq uıymdar beredi. Al bólip tóleý – qaryz emes, taýarǵa nemese kórsetilgen qyzmetke tólenetin tólemniń bir tásili.

Qaryz bererde saqtyq úshin ne isteý qajet?

Bergen qaryzyńyzdy qaıtara almaı, áýrege túspeýińiz úshin zańger birneshe saqtyq sharasyn usynady:

• Qaryz alý jóninde qolhat jazdyryp alý. Bul – eń senimdi joldyń biri. Onda qaryzdyń kólemi, qaıtarylatyn merzimi jáne eki taraptyń da qoly men qolhat jazylǵan kúni kórsetilýi tıis;
• Qaryz alý týraly kelisimshart jasasý. Bul – resmı nusqa. Onda qaryzdy qaıtarý sharttary, ústeme paıyzy jáne ýaqytynan keshiktirgeni úshin qosylatyn aıyppul jazylady;
• Qaryz bergenińiz jóninde dálelder jınaý. Eger qolhat ne kelisimshart joq bolsa, áleýmettik jeli paraqshalarynda jazysqan hattardy, sóılesken sózderdiń aýdıojazbalaryn t.b. saqtańyz. Bular qaryz bergenińiz jóninde dálel bolady;
• Onlaın aqsha aýdarymdaryn qoldaný. Eger qaryzdy qolma-qol bermeı, qarjyńyzdy bank nemese elektrondy tólem júıeleri arqyly aýdarsańyz, «iz» qaldyrasyz. Daý týyndaǵan jaǵdaıda, onlaın aqsha aýdarymyn dálel retinde qoldana alasyz.

Sondaı-aq, advokat qaryzyńyz qaıtarylmasa, máseleni aldymen beıbit jolmen sheshýge keńes beredi. Onyńyzdan túk shyqpasa, polıtsııaǵa ne sotqa shaǵym túsirińiz. Qajetti qujattardy toltyryp, aryz-talabyńyzdy daıyndaýda zańger kómegine júgingenińiz abzal.

Zańgerdiń sózinshe, sotqa shaǵym túsirýge bolatyn eń tómengi aqsha kólemi nemese múlik quny zańnamada belgilenbegen. Tipti, 10 myń teńge qaryzyńyzdy ala almaı júrseńiz de, boryshkerdi sotqa berýge quqylysyz.

QR Salyq kodeksi 610-babynyń 1-tarmaǵy 1-tarmaqshasyna saı, sotqa múliktik shaǵym túsirgende, jalpy somanyń 1%-y memlekettik baj retinde tólenedi. Alaıda bajdyń mólsheri 10 000 AEK-ten aspaıdy.

Foto: N. Jańabaevtyń jeke muraǵatynan

– Qazaqstanda kóp jaǵdaıda qaryz sheteldik valıýtamen beriledi. Biraq zań boıynsha, el aýmaǵynda qarjylyq mindetter teńgemen júzege asyrylýy kerek. Sol sebepti, qaryz alý týraly qolhatta ne kelisimshartta soma teńgemen kórsetilýi tıis, – dep túsindirdi Nurlan Jańabaev.

Eger kelisimshartta nemese qolhatta qaryzdy qaıtarýdyń merzimi kórsetilmese, onda aqshany qaıtarýdy kez kelgen ýaqytta talap etýge bolady. Qaryz alýshy talabyńyzdy bilgen soń, 30 kún ishinde qarajatty qaıtarýǵa mindetti.

Sonymen birge, ýaqytyńyzdy jáne júıkeńizdi alatyn daý-shardan qashý úshin qaryz berý barysynda eki kýáger tartqanyńyz artyq etpeıdi. Olardyń jeke kýáligindegi nemese tólqujatyndaǵy derekterderdi qolhatqa qosqan durys.

Qolhat jazýdyń sharttary

Qolhat degenimiz – sizdiń aqsha bergenińizdi, al qaryz alýshy qarjyny qaıtarýǵa mindetti ekenin bekitetin jazbasha qujat. QR Azamattyq kodeksiniń 716-babyna sáıkes, qolhat qaryz berý týraly jazbasha kelisimshart retinde resmı moıyndalady. Degenmen, onyń zańdy kúshi bolýy úshin qurylymy mynadaı bolýy tıis:

1. Qolhat kompıýterde terilmeı, qolmen jazylýy kerek;
2. Qujattyń ústińgi bóliginde qolhat jazylǵan kúni men orny kórsetiledi. Al mátinde qaryz berilgen kún men qaıtarý merzimi mynadaı formada jazylady: kúni – tsıfrmen, aıy – sózben, jyly – tórt tańbaly tsıfrmen.
3. Qaryz berýshi jáne qaryz alýshy týraly tolyq málimet jazylady: famılııasy, aty, ákesiniń aty; tólqujat jáne jeke kýálik nómirleri, JSN; tirkelgen meken jaıy jáne turǵylyqty meken jaıy;
4. Qaryz kólemi teńge boıynsha sanmen jáne sózben tolyq jazylady;
5. Qaryz berýshi de, qaryz alýshy da qolyn qoıyp, tolyq aty-jónin jazady.

Zańgerdiń pikirinshe, qolhat notarıaldy kýálandyrylsa, sotta dálel retinde salmaǵy artpaq. Ókinishke qaraı, kóp adam memlekettik baj tólegisi kelmeı, qolhatty notarıaldy kýálandyrýdan bas tartyp jatady. Saldarynan aqshasyn qaıtara almaı, túrli keleńsizdikke tap bolýy múmkin. Sondyqtan N. Jańabaev qaryz surap kelgen kisi qolhat jazýdan, ony notarıaldy kýálandyrýdan ne notarıýste qaryz alý týraly kelisimshart jasasýdan qashqaqtasa, bul kúmándi jaǵdaı ekenin aıtady.

- Eń durysy, ondaı adamǵa qaryz bermeý, - deıdi maman.

Qaryzdy qaıtarýdyń joldary

Zańger máseleni ýshyqtyrmaı, aldymen ózara kelisimmen sheshýge tyrysyp kórýdi usynady. Mysaly, araǵa ekeýińizge de syıly adamdy salyp, sol arqyly mámilege kelýge bolady. Ne bolmasa, basqa da joldardy qarastyrǵan jón.

– Qaryzyńyzdy ala almaı júrseńiz, ýádeli merzim jóninde sypaıy túrde boryshkerdiń esine salyńyz. Múmkin, rasynda da, umytyp ketken shyǵar. Al qandaı da bir qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan bolsa, sheshim – aqshany bólip qaıtarý múmkindigin berý. Al qaryzdy qaıtarý jónindegi aýyzsha ótinishińiz ben talabyńyzdy esh elemese, onda kelesi qadam – sotqa júginý, – deıdi N. Jańabaev.

Onyń sózinshe, qolhat ne kelisimshart bolmasa da, qaryzdy óndirip alýǵa bolady. Biraq úderis kúrdelirek bolmaq. Ondaı jaǵdaıda bank aýdarymdarynyń kóshirmesi, áleýmettik jeli messendjerindegi jazbasha sóılesken sózderińiz tárizdi qosymsha dálelderdi jınaý qajet. Al qolhat nemese kelisimshart bolsa, mundaı áýre-sarsańǵa túspeısiz. Óıtkeni, atalǵan eki qujat QR Azamattyq kodeksiniń 715 jáne 722-shi baptarynda zań aıasyndaǵy mindetteme retinde bekitilgen.

Sotqa shaǵymdaný merzimi qandaı?

QR Azamattyq kodeksiniń 178-babyna saı, qolyńyzda qaryz alý týraly kelisimshart nemese qolhat bolsa, onyń jaramdylyq merzimi - 3 jyl. Osy aralyqta boryshkerdi sotqa bere alasyz. Al Azamattyq kodekstiń 180-babyna sáıkes, «Belgilengen oryndaý merzimine baılanysty mindettemeler boıynsha talap qoıý merziminiń ótýi oryndalý merzimi aıaqtalǵannan keıin bastalady». Máselen, kelisimshart ne qolhat boıynsha boryshker qaryzyńyzdy bir jyl ishinde qaıtarýǵa mindetteldi delik. Onda qujattyń jaramdylyǵyn esepteý – ýádeli merzim ótkennen keıin, ıaǵnı bir jyldan soń bastalady.

Eger qaryz alý týraly kelisimsharttyń ne qolhattyń 3 jyl jaramdylyq merzimi ótip ketse, onda sot azamattardyń shaǵymyn qabyldamaýy múmkin. Sondaı-aq sot qujattyń jaramdylyq merzimi ótýin keı jaǵdaılarda toqtatyp qoıýǵa quqyly. Mysaly, sotqa shaǵym túsken kezde nemese boryshker qaryz ekenin moıyndaǵan jaǵdaıda, sot atalǵan qadamǵa bara alady.

– Qaıtalap aıtaıyn, sotqa júginý úshin eń basty faktorlardyń biri – qolhatty durys toltyrý. Máselen, qolhatta bul qujat ýádeli merzimi ótken qaryzdy sot arqyly óndirip alýǵa quqyq beretini kórsetilýi kerek, – dep túıindedi Nurlan Jańabaev.

Aıta keteıik, buǵan deıin psıholog qaryzǵa kirýdiń psıhologııalyq sebepterin túsindirgenin jazǵan edik.