Alash kóseminiń esimin «Bókeıhanov» dep jazý nege qate?
ASTANA. QazAqparat - Osy kúnge deıin Álıhannyń «Dala ýálaıaty gazetinde» 1889-1900 jyldary qazaqsha jáne oryssha maqalalaryn kóbine Qyr uǵly, Qyr balasy - Syn stepeı degen laqap esimderimen jarııalaǵany málim. Áıtse de, osy basylymnyń Ombydan alynǵan elektrondyq kóshirmelerin paraqtaý barysynda, Qyr balasy - El aǵasynyń qazaqshasyn Q. orysshasyn K. dep tańbalaǵan taǵy 3 maqalasy tabyldy.
Bul týraly aikyn.kz jazady.
Eki maqala «Qarqaralydan hat» jáne «Korrespondentsiıa. Karkaraly» degen aıdarmen berilse, úshinshi maqala «Buıryqtan basqa sózder: Jemqor bolys eki bımen» jáne «K harakterıstıke nravov kırgızskıh doljnostnyh lıts: Ohotnık ýpravıtel s dvýmıa biıamı» degen ataýlarmen shyǵypty. Bul maqalalardyń Álıhandiki ekenine bultartpaıtyn bir-aq dálel bar: qazaqsha jáne orys maqalalardyń astyna Q. jáne K. degen avtorynan keıin qazaqshasynda «perýadtaǵan Ǵalı han Bókeı han», al orysshasynda «Galıhan Býkeıhan» dep kórsetilipti. Sóıtip, ult kóseminiń «Kırgızskaıa stepnaıa gazeta» men «Dala ýálaıaty gazeti» betterinde basylǵan kósemsózderiniń sany óse túsýmen qatar, laqap esimderiniń sany da «Q.» jáne «K.» degen esimdermen tolyǵyp, jalpy sany 40-qa jetip qaldy.
Bul dálelden asa mańyzdy taǵy bir tujyrym shyǵady. Atap aıtqanda, alashtanýshy ǵalymdar, onyń ishinde ádebıetshiler de, tarıhshylar men basqalary da bar, Alash qaıratkerleriniń, ásirese, Alty Alash kósemi Álıhannyń aty-jónin ataǵanda «Bókeıhanov» dep orystyń -ov, -ev sýffıksterin qosyp jazýdan bir tanbaıdy-aý. Eń ókinishtisi: Alash kósemi men onyń úzeńgilesteriniń aty-jónderin -ov, -ev sýffıksterimen jazǵan avtorlar patshalyq jáne sovettik zamannyń orystandyrý saıasatyn, eriksiz ne qasaqana bolsyn, jalǵastyryp otyrǵandaryn túsinbeıdi, túsingisi de kelmeıdi. Keıbireýler sýffıksterdi qosyp jazýyn, tipti qısynsyz bolsa da «oryssha transkrıptsııa» dep aqtaýǵa tyrysady. Álıhan Bókeıhan dep jazǵanda orys álipbıinde joq «á», «ó» áripteriniń ornyna Alıhan Býkeıhan dep jazsa, ol, esh daýsyz, orys transkrıptsııasy bolady da, al oǵan endi-ov, -ev sýffıksterin qossa, ol neni bildiredi? Jaýap ózińizden, oqyrman.
Al endi Alash kóseminiń aty-jónin durys jazýǵa kelsek, ol «Dala ýálaıaty gazetindegi» alǵashqy týyndylaryn «Ǵalı han Bókeı han» dep jarııalasa, olardyń oryssha nusqasyn «Kırgızskaıa stepnaıa gazetaǵa» Galıhan Býkeıhan dep usynyp kelgen de, óz kezeginde redaktsııa oǵan -ov sýffıksin qosyp, A.Býkeıhanov dep jarııalap otyrǵan. Mysalǵa, «Dala ýálaıaty gazetiniń» 1900 jylǵy 2 qańtarynda jarııalanǵan «Japan balasyna ashyq hat» maqalasynyń fotokóshirmesine nazar aýdarsaq: maqalanyń astyna avtory Ǵalı han Bókeı han dep kórsetilip, odan tómengi jolǵa «1899-jyly 15 dekabrda, shahar Omby» dep jazylypty (qadimshe tanıtyn oqyrman sýretten oqyp kórsin: № 2 sýret).
№ 2 sýret. «Dala ýálaıaty gazetiniń» 1900 jylǵy 2 qańtar kúngi 1 sanynda shyqqan «Japan balasyna ashyq hat» maqalasynyń sońy: avtory «Ǵalı han Bókeı han», odan tómengi jolǵa «1899-jyly 15 dekabrda, shahar Omby» dep jazylǵan.
Oǵan qosa, Alashorda avtonomııasyn basqarǵan 1917-1919 jyldary ult kósemi Halyq keńesiniń (úkimetiniń) orys tiline aýdarylǵan zańnamalyq qaýlylaryna, búkilreseılik ýaqytsha úkimetterge («Sibir avtonomııasy», Komých, «Ýfa dırektorııasy» jáne t.b.) joldaǵan hat-habarlaryna «Alıhan Býkeıhan» dep esh sýffıkssiz qol qoıyp kelgenin aıta ketken artyq bolmas (№ 3 sýret).
№ 3 sýret. Á.N.Bókeıhannyń Búkilreseılik quryltaı jınalysy músheleriniń komıteti syrtqy ister mekemeleri basqarmasyna 1918 jyly 1 qyrkúıekte joldaǵan haty: hatqa «Predsedatel Alash-Ordy A.Býkeıhan» dep qol qoıylǵan.
Ol az kórinse, KSRO Ǵylymı akademııasynyń 1925 jyly burynǵy Adaı oıazy, búgingi Mańǵystaý oblysyn zerttegen Antropologııalyq entsıklopedııasyna qatysyp, ekspedıtsııa materıaldarynyń jınaǵymen 1927 jyly Lenıngradta jaryq kórgen «Kazakı Adaevskogo ýezda» atty aqyrǵy ǵylymı shyǵarmasyn ult kósemi «A.N.Býkeıhan» dep jarııalaǵanyn da eske sala ketemin (№ 4 sýret).
№ 4 sýret. Á.N.Bókeıhannyń KSRO Ǵylym Akademııasynyń 1925 jylǵy Antropologııalyq ekspedıtsııasy quramynda burynǵy Adaı oıazy, qazirgi Mańǵystaý jáne Aqtóbe oblystaryn zerttegen marshrýty (Karta Á.N.Bókeıhannyń «Kazakı Adaevskogo ýezda» atty ǵylymı eńbeginen alyndy - Býkeıhan, A. N, Baranov, S. F., Rýdenko, S. I. Kazahı. Antropologıcheskıe ocherkı. Sbornık І, ІІ., 58-82 str. 1927 g. Lenıngrad.)
Toqsan sózdiń tobyqtaı túıinin aıtsam, Qyr balasy - El aǵasynyń aty-jóni ne «Bókeıhanov», ne «Bókeıhanuly» dep te emes, qazaq jáne orys transkrıptsııalarynda da tek «Bókeıhan» jáne «Býkeıhan» dep jazylýy kerek.
Álıhan Bókeıhannyń endi tabylyp jatqan tyń maqala-muralaryna oralsaq, «Dala ýálaıaty gazetinde» Qyr balasynyń qazaqsha «Qaımaqsyz sút qazaq halqyn ólimnen saqtaıdy», oryssha «Snıatoe moloko kak sredstvo protıv vymıraniıa kırgız» dep atalatyn maqalasy jarııalanǵany erteden-aq belgili edi. Biraq qazaqsha nusqasynyń tolyq mátini qolǵa túspeı kelgen-di, endi ol týyndy da ult kóseminiń tuńǵysh tolyq shyǵarmalar jınaǵynda jaryq kórmekshi.
Qyr balasy - Álıhannyń 1925 jylǵy «Eńbekshi qazaq» gazeti sandarynan tabylǵan on shaqty maqalasyn, «Jańa mektep» jýrnalynyń 1926 jylǵy 6 sanyna qosymsha basylǵan jınaǵynan tabylǵan «Aqymaq qasqyr» ertegisin bıylǵy jyldyń alǵashqy 2 aıynyń úlesi dep qabyldaýǵa bolady.
Jınaqtaı kelgende, sońǵy eki jylda tabylǵan maqala jarııalanymdar Álıhan Bókeıhannyń qazaq jáne orys tilderindegi shyǵarmalarynyń kóptomdyq tolyq jınaǵynda jyl sońynda baspaǵa usynylady. Kóptomdyq tolyq qurastyryp bolǵansha Alash kóseminiń taǵy basqa talaı murasy tabylyp, tolyǵýy ábden yqtımal. Sol sebepti tuńǵysh tolyq jınaq sonaý basta 16 tom dep jarııalanǵanymen, ult kóseminiń qolda bar murasynyń ózi árqaısysy 35 baspa tabaqtan turatyn 17-18 tom bolyp qalýy da ǵajap emes.
