Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń zıratyna belgitas qoıyldy

Ult-azattyq «Alash» qozǵalysynyń negizin salǵan, qazaqtyń zamanaýı, demokratııalyq mazmundaǵy tuńǵysh úkimeti - «Alashordanyń» kóshbasshysy bolǵan Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhannyń jerlengen jeriniń tabylǵany týraly derekti buǵan deıin belgili álıhantanýshy Sultan Han Aqqululy baspasózde jarııalaǵan bolatyn.

«Álıhan Bókeıhan Nyǵmet Nurmaqovpen birge Máskeýde jerlengen» dep atalǵan maqalasynda ol atalǵan qos tarıhı tulǵanyń qaıda jerlengeni týrasynda derekter tabylǵanyn jazǵan-dy.
1937 jyly 27 qyrkúıekte atylǵan arystarymyz Máskeý qalasyndaǵy Don qorymyndaǵy №1 ortaq qabirge jerlenipti.
Jaqynda Máskeýge baryp, bul derektiń negizsiz emes ekenine kóz jetkizgen qaraǵandylyq ǵalymdardyń aıtýynsha Álekeń men Nyǵmet atalarymyzǵa topyraq buıyrǵan orynda Keńes odaǵynyń zulmat saıasatynyń qurbany bolǵan 5065 adam jerlengen kórinedi. Keńestik jendetter úkimge kesilgenderdiń denesin krematorııda órtep, kúlin bir shuńqyrǵa tóge bergen. Bes myń adamǵa buıyrǵan ortaq qabirdiń kólemi bar-joǵy eki jarym sharshy metr eken.

Qaraǵandynyń «Bolashaq» ýnıversıtetiniń rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor Nurlan Orynbasaruly Dýlatbekovtiń bas bolýymen osy jyldyń 28 qazanynda Álıhan Bókeıhan men Nyǵmet Nurmaqulynyń basyna eskertkish-taqta ornatyldy.
Eskertkish-tasqa qos arysymyzdyń beınesi bederlenip, týǵan jyldary men atylǵan kúnderi týraly derekter qashalǵan. Sosyn aqyn Qasym Amanjolovtyń:

«Eı, tákappar dúnıe,
Maǵan da bir qarashy.
Tanısyń ba sen meni,
Men - qazaqtyń balasy!» - degen óleń joldary jazylǵan.
***
Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhan (1866-1937) - XIX ǵ. sońy men XX ǵ. basyndaǵy qazaq zııalylarynyń, qoǵam jáne memleket qaıratkerleri qataryndaǵy asa erekshe tulǵa. Ult-azattyq Alash qozǵalysynyń jetekshisi, Alashorda avtonomııaly úkimetiniń tóraǵasy, pýblıtsıst, ǵalym, aýdarmashy.
1866 j. naýryzdyń 5-inde burynǵy Semeı oblysy, Qarqaraly ýezi, Toqyraýyn bolysynyń 7-shi aýylynda týǵan. Bul qazirgi Qaraǵandy oblysynyń Aqtoǵaı aýdanyndaǵy burynǵy Qaratal keńshary.
1905 j. Álıhan Bókeıhanov Semeı oblysy qazaqtarynyń atynan 1-shi Memlekettik dýmaǵa depýtat bolyp saılandy.
1906 jyly Ombydan shyǵatyn kadettik «Golos stepı», «Omıch» jáne «Irtysh» gazetterinde, 1908 jyly Sankt-Peterborda jaryq kórgen menshevıktik «Tovarış», kadettik «Rech», «Slovo» gázetterinde redaktorlyq qyzmet atqardy.
1911-14 «Qazaq» gazetin uıymdastyrýda jáne onyń jalpy ulttyq deńgeıge kóterilýine zor eńbek sińirdi.
1917 j. jeltoqsanynda búkil qazaqtardyń quryltaıynda Alash aýtonomııasy jarııalanyp, Á. Bókeıhanov sol alǵashqy Qazaq respýblıkasynyń tuńǵysh tóraǵasy (prezıdenti) bolyp saılanady.


Á. Bókeıhanovtyń qýǵyn-súrgin kezeńinen 2 jyl aldyndaǵy men atý jazasynyń kúnindegisi.
1919 j. bolshevıkter ókimetiniń burynǵy alashordashylarǵa jasaǵan keshirimnen keıin Á. Bókeıhanov qalǵan ómirin ǵylymı zertteýshilikke arnady.

Biraq, ulttyq namystan jurdaı, jalǵan ınternatsıonalıst, jadaǵaı belsendilerdiń kórsetýimen ol 1926 j. eki ret tutqyndalyp, túrme azabyn tartty. Á. Bókeıhanov Máskeýge jer aýdarylady, zor bedelinen qoryqqan bolshevıkter ókimeti ony Qazaqstanǵa jolatpady. Onda on jyl úı qamaýynda otyrǵan Álıhandy 1937 jyly tamyzynda qaıyra tutqyndap, bir aıdan keıin jalǵan jalamen 67 jasynda Máskeýde atý jazasyna jazasyna kesedi.
1989 jyly mamyrdyń 14 KSRO Joǵarǵy sotynyń qaýlysy boıynsha áreketinde qylmys quramy joq bolǵandyqtan, aqtaldy.

Nurmaqov Nyǵmet (1895-1937) - kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri. Qaraǵandy oblysynda dúnıege kelgen. Bastapqyda aýylda ashylǵan orys mektebinde bilim alyp, keıin Qarqaralydaǵy eki synyptyq orys-qazaq ýchılışesin bitirgen.
N.Nurmaqov F.Goloşekınniń qazaq dalasynda «Kishi Qazan tóńkerisin» jasaý kerek degen arandatýshylyq pikirine jáne halyq malyn tárkileýge baǵyttalǵan sharalaryna úzildi-kesildi qarsy bolyp, oǵan ashyq qarsy shyqty. F.Goloşekınmen aradaǵy pikir qaıshylyǵy onyń úkimet basshysy qyzmetinen bosap, Máskeýdegi BK(b)P OK janyndaǵy Joǵary partııa mektebine oqýǵa jiberilýimen aıaqtaldy. Máskeýde ol Búkilodaqtyq atqarý komıteti hatshysynyń orynbasary jáne az ulttar bóliminiń meńgerýshisi boldy. Sibir, Povoljeniń az halyqtar turatyn aýdandaryn aralap, qyzmet jasady.
Kórnekti qoǵam qaıratkeri 1937 jyldyń qýǵyn-súrginine alǵashqylardyń biri bolyp ilindi. Keıin Almatyda, Qaraǵandyda N.Nurmaqovtan «tapsyrma» alyp otyrǵan O.Isaev, A.Asylbekovtardyń uıymdary tabyldy degen jalamen tutqynǵa alyndy. Máskeý muraǵatynyń anyqtamasyna qaraǵanda N.Nurmaqov 1937 jyly maýsymnyń 3-inde Máskeýdegi páterinde tutqyndalyp, qyrkúıektiń 27-inde «aıybyn moınyna alyp», «úshtiktiń» úkimimen 15 mınýtta taǵdyry sheshilip, 42 jasynda atylǵan. Qoǵam qaıratkeri 1958 jyly tamyzdyń 11-inde KSRO Joǵarǵy soty áskerı alqasynyń sheshimimen aqtaldy.