Alash qaıratkerleriniń isteri saqtalǵan KGB-FSB muraǵatyna qalaı jol ashyldy?
ASTANA. QazAqparat - Á.Bókeıhannyń murasyn izdestirýmen qatar, 2013-2014 jyldary elimizdiń Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń muraǵatyna, sondaı-aq KSRO-nyń qandy jazalaýshy mekemesi - OGPÝ-NVKD-MGB-KGB-nyń zańdy murageri bolyp tabylatyn Reseıdiń federaldyq qaýipsizdik qyzmetiniń (RF FQK) muraǵatyna da talaı suraý joldandy.
Onyń ishinde Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Erlan Sydyqovtyń 2014 jyly QR UQK tóraǵasy Nurtaı Ábiqaevtyń atyna joldaǵan sońǵy haty reseılik qaýipsizdik qyzmetiniń muraǵatyna jol ashyp berdi.
UQK-niń ishki aqparat kózinen málim bolǵandaı, Nurtaı Ábiqaev reseılik FQQ dırektory Aleksandr Bortnıkovpen tikeleı baılanysyp, L.N.Gýmılev atyndaǵy «Alash» ǵylymı zertteý ınstıtýtymen birge Memleket tarıhy ınstıtýtynyń ǵalymdaryn muraǵat materıaldarymen tanysýǵa jiberýin ótinip, ýádesin alǵanǵa uqsaıdy. Nátıjesinde, 2014 jyldyń jeltoqsanynda osy joldardyń avtory Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhannyń jáne onymen birge bir kúnde - 1937 jyldyń 27 qyrkúıeginde - atý jazasyna kesilip, bir kúnde atylyp, Máskeýdiń Don zıratyna birge jerlengen qazaqtyń taǵy bir asyl azamaty Nyǵmet Nurmaqulynyń (Nurmaqov) «qylmystyq» isterimen tanysýǵa múmkindik aldy, dep jazady Sultan Han AQQULY «Aıqyn» gazetinde jaryq kórgen maqalasynda.
Ashyǵyn aıtqanda, maǵan Alash kóseminiń isi 1991-1995 jyldardan beri negizinen, tanys bolatyn. 1991 jyldyń tamyzynda, ıaǵnı «zulymdyq ımperııasynyń» aqyrǵy aılarynda Máskeýde ǵylymı issaparda júrip, KSRO KGB-synyń jańa ári aqyrǵy tóraǵasy Vadım Bakatınniń atyna hat qaldyryp, 1995 jyly endi Reseıdiń federaldyq qaýipsizdik qyzmetine (ol jyly «Federaldyq qarsy barlaý qyzmeti» nemese «Federalnaıa slýjba kontrrazvedkı» - FSK RF dep atalatyn) UQK arqyly suraý joldap, Á.Bókeıhan isinen biraz tarıhı qujattyń kóshirmesin poshtamen alǵan edim. Áıtse de, 1937 jyldan beri «asa qupııa» saqtalǵan istiń tikeleı ózimen tanysýdyń orny, tipti bólek ekenine kóz jetti. Onyń ishinde Alash kóseminiń isinen onyń ómiri men qyzmetine qatysty biraz óte qundy málimet tabyldy.
Reseı qaýipsizdik qyzmeti muraǵatynyń basshylyǵy eki isten de suraǵan qujattardyń kóshirmelerin jiberýge mindettendi. Biraq tańǵalatyn eshteńesi joq, arada 3 aıdaı ýaqyt ótse de, ol kóshirmelerdi jiberýge asyǵatyn emes.
Oǵan qosa Á.Bókeıhan men N.Nurmaqulynyń eki mes isin qolǵa alyp qaraǵanda, tolqyǵan kóńil sý sepkendeı basyldy. Sebebi eki iske de tigilgen qujattardyń teń jartysynan astamy syrtynan karton qaǵazben qaptalyp, paraqtap qaraýǵa da, oqyp, kóshirip alýǵa da jatpaıtyn «asa qupııa» kúıinde qalypty.
1991 jyldyń tamyzynda KSRO KGB-sy Qoǵammen baılanys ortalyǵynyń (Tsentr obşestvennyh svıazeı nemese TsOS KGB SSSR) poshta arqyly jibergen qujat kóshirmeleri ishinde Álıhannyń Býtyrka túrmesinde túsirilgen belgili sýreti bolatyn. Al istiń ishinen ult kóseminiń qyrynan túsken taǵy basqa sýreti shyqty. Ekinshi sýrette Alash kóseminiń aýyr azap kórgeni anyq baıqalady. Sýrettiń «qupııa» kúıinde qalýynyń bir syry sonda bolsa kerek.
Muraǵat qyzmetkerleriniń túsindirýinshe, karton qaǵazben qaptalǵan qujattar OGPÝ-NKVD-niń «ishki hat-qaǵazdary» kórinedi de, al olardyń «qupııalyǵy» 70 jyldan keıin ǵana joıylady-mys. «Mundaı qujattar 50 jyl qupııa saqtalady ǵoı, al Á.Bókeıhan men N.Nurmaqulynyń atylyp, isteriniń jabylǵanyna 77 jyldan asty ǵoı?!» (1937-2014) degenimde, qyzmetkerler ne aıtaryn bilmeı sasyp, biri suq saýsaǵymen joǵary jaqty nusqap: «Bul ýájińizdi basshylyqqa aıtyńyz!» dep qutyldy.
Sonymen birge Á.Bókeıhan men N.Nurmaqulynyń isterimen shektelý aǵattyq bolar edi. Federaldyq qaýipsizdik qyzmetiniń muraǵat isterin tirkeý basqarmasynyń (Ýpravlenıe regıstratsıı arhıvnyh del FSB RF nemese ÝRA FSB RF) bastyǵy general-leıtenant Vasılıı Hrıstoforovpen 1930-40 jyldary Reseı jerinde «halyq jaýy» degen naqaq aıyppen atylyp ketken basqa da Alash zııalylary men keńestik qazaq qaıratkerleriniń, bas-aıaǵy 30-ǵa jýyq tulǵanyń isterin alý múmkindigin de aqyldastyq (№5 sýret).
№ 5 sýret. RF FQQ-niń muraǵaty. Soldan ońǵa qaraı: qolyna N.Nurmaqulynyń isin ustap turǵan QR BǴM Memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń birinshi orynbasary, professor Janna Qydyralına, ortada - Reseı federaldyq qaýipsizdik qyzmetiniń muraǵat isterin tirkeý basqarmasynyń (Ýpravlenıe regıstratsıı arhıvnyh del FSB RF - ÝRA FSB RF) bastyǵy general-leıtenant Vasılıı Hrıstoforov, «Alash» ǴZI-nyń dırektory Sultan Han Aqquly. Máskeý, 16 jeltoqsan, 2014 j.
Onyń keńesimen Máskeýden oralǵan boıda Názir Tórequluly, Sultanbek Qojanuly, Maǵjan Jumabaıuly, Turar Rysqululy syndy 30 shaqty qaıratkerdiń esimin tizip, tikeleı V.Hrıstoforovtyń atyna Eýrazııa ýnıversıtetiniń rektory E.Sydyqov qol qoıǵan suraý hat joldandy. Oǵan ázirshe «tekserý jumystarynyń tym kóp bolýyna baılanysty jaýap-hatymyzdy keshirek joldaımyz» degen jaýap keldi (№6 sýret).
