«Alapat aqyn» Almaty vokzalynda arba súırep júr

Biraq ormanshy bolmady. At shaptyrym alańda ala dopty qaqyrata tebetin fýtbolshy da bolǵysy kelgen. Ondaı bolý da qolynan kelmedi, dep bastaıdy jýrnalıst  Seısen Ámirbekuly «Aıqyn» gazetinde jaryq kórgen maqalasyn.

...Jahanǵa máshhúr jazýshy bolsam dep te armandaǵan. Óz­gesin qaıdam, qolynan qalam us­taý keletin. Ózinshe órnektep óleń jazdy. Úsh jyr jınaǵyn shyǵardy. Onda da ózgelerdiń demeýshiligimen, qoldaýymen. Biraq Jazýshylar odaǵyna múshe emes. «Men Odaqqa, Odaq maǵan kerek emes. Áıtpese jerles, rýlas aǵa-inilerim sol odaqtyń tizginin ustap júr ǵoı. Shaqyryp jatsa, káne. Qaı jerde de myqty aqynnan qorqady ǵoı. Zordyń kóleńkesinde qalyp qoıý kimge jaqsy deısiń. Sosyn jolat­paıdy da. Tipti olardyń bireýi «Aqynnyń ajaly» dep men týraly poema jazyp qoıypty. Qaıtesiń endi... «Aqyndy aqyn oıatpasa bolmaıdy, aqyndy aqyn taıaqtasa, ol qaıǵy» dep qaıran Muqaǵalı beker aıtpaǵan ǵoı. Ol bilgen ǵoı, aqyndardyń qan­daı adam ekenin... Keıde «jyr ke­shińdi ótkizip beremiz» dep aldaý­syratyp qoıady» deıdi ol.
Ol dep otyrǵanym ekinshi Almaty vokzalynda júk tasyp, arba súırep júrgen aqyn - Sá­betaı Sypataev. «Taýdaı bıik halqyma sóz arnadym, Jal­ǵyz­dyqty ańǵartyp tur jan-jaǵym. Sábetaıdy jalǵyz etken Alba­nym, Alyp jatyr birden-birden shaldaryn» dep keıde kúıinip te alady, sosyn «Mu­qaǵalı bıiktigi bar má­lim,Sodan kórdim Hantá­ńiri zańǵaryn!» jerlesi Muqa­ǵalıǵa bas ıetinin moıyndaıdy.
Al biz áńgimege arqaý etken Sábetaı kim? Iá, ol shaıyr bol­ǵysy kelgen. Baıaǵyda, 80-jyl­dardyń ortasynda respýb­lı­kalyq jyr músháı­ralaryna qa­tysyp, maqtalyp júrdi. Mar­qum Qadyr Myrza Álı, Iran-Ǵa­ıyp, Jarasqan sekildi dúl­dúl­der Sábetaıdyń poezııadaǵy aıaq aly­syna tańdaı qaǵysqan. Sát­tilik tilesken. Tipti marqum Qaırat Álimbekov «alapat aqyn» dep baǵa bergen. Biraq munyń ta­laıyna jazyl­ǵany sol, ómir joly ózgeshe bol­dy. Áıtpegende ózimen qa­tar shapqan Tynysh­tyqbek, Gúl­nar, Svetqalılardaı ortada dúrildep júrer edi.
«Kim biledi kelerin neden ólim, Tabylady áıteýir sebebi onyń. Kebinim de qalady kebe­negim, Qarý qalar basynda keregeniń... Ázirshe men tirimin aldanamyn, Sanaýly tur bilemin ár qadamym. Kúnmen birge ba­tamyn kúnde-kúnde, Qýa­namyn bildirse tań habaryn...» dep keıde óziniń saıaq, jarym-jalǵyz júrisine kúıinip. «Men de súıdim, juldyzdy edi tilegim, Súımeı qalaı, qaıtip ómir súremin?! Ań­sadym da arpa­lystym, shar­shadym, Shaldyq­tym da jabyr­qadym, júdedim... Men de súıdim, ǵashyq boldym móldirep, Ezildi ǵoı, et júregim eljirep. Kim dep soǵyp tur eken á,sol júrek, Kim dep soǵyp ty­nar eken sońǵy ret!..».
Ol úılengen. Biraq qazir joq. Ul da ketken, qyz da ketken, jónimen. Búgingi mekeni - ekinshi Almaty vokzaly... Son­da turady, sonda júk tasıdy... Jazý úste­linde beli maıysyp, saýsaǵyn soryp óleń jazyp otyrǵan aqyndy emes, yǵy-jyǵy bolǵan vokzalda júk ta­syp, nápaqa taýyp júrgen aqyn­dy kórgimiz keldi. Tildestik.
...Shildeniń shilińgir ystyǵy býyp tur. Temir joldan qarys qadam jerdegi jazǵy alańda otyrmyz. Yǵy-jyǵy halyq. Ý-shý. Shaıdan jutyp qoıyp, ortada uzyn boıly, júzi kúnge totyqqan, qııaq murtty, aryqsha kelgen jigit aǵasy áńgime aıtyp otyr. Biz izdegen Sábetaı osy.
«Jaryq dúnıe esigin Tal­dyqorǵannyń Jansúgir degen jerinde ashyppyn. Jansúgirde de kóp bógelmedik. Bir jarym jyl turyp, «atameken, kindik qan tamǵan jer» dep ákem Uıǵyr aý­danynyń Aqtam aýylyna kóshti. Osynda erjettik, eseı­dik. On­jyldyqty bitirdik. Otan al­dyndaǵy paryzdy ótep ás­ker­de boldym. Germanııada. Áskerden kelgen boıda Aýyl­sharýashylyq ınstı­tý­tynyń orman sharýa­shylyǵy fakýl­tetine tústim. Jaspyn. Arman kóp edi. Or­manshy bol­ǵym keldi, fýtbolshy bolǵym keldi, jazý­shy bolǵym keldi. Alǵashqy ekeýi de bola almadym. Al jazý qolymnan keledi. Óleń jazýǵa ákem sebepshi boldy. Áńgimeshil edi. Maıyn tamy­zatyn. Qazir ótken-ketkendi terip, búgingi urpaqqa ónege etip aıtatyndar joq. Mektepte oqyp júrgende qolyma Muqaǵalı­dyń «Ómir- dastan» degen kitaby tústi. Jata-jastana oqydym. Sodan keıin ózge aqyndardy oqýdy qoıdym. Umytpasam, segizinshi synypta ma eken, dál esimde
joq, áde­bıetten bir aqynnyń óleńde­rin jattaýǵa berdi. Er­te­ńinde oqý­shylardan us­tazy­myz birtindep surap jatyr. Kezek maǵan kelgende, oqýlyqtaǵy aqynnyń emes, Muqaǵalıdyń «Besik bala­ǵyn­daǵy jylan» degen poema­syn jatqa soqtym. Ustazym tań­ǵaldy, rıza boldy. «Bolasha­ǵyń­nan úlken úmit kút­tiretin oqý­shysyń» dep, «óte jaqsy» degen baǵa qoıdy. Sodan bir toq­san menen sabaq suramady. Bul jerde «poemany jattap alǵan meniń emes, Muqaǵalıdyń kere­mettigi bolar-aý» dep oı­laımyn. Jalpy, úsh jyr jı­naǵym shyq­ty. Birinshisi - 1993 jyly «Jul­dyzdardyń baǵyty ózgermeıdi» degen atpen jaryq kórdi. El-jurt jaqsy baǵasyn berdi. Tipti keıbir jerlesterimiz «Sábe­taıdyń bir óleńi bir kitapqa bergisiz» degen jyly pikir aıtty. Ekinshisi - «Kók bórim kókke ulyǵan». 2001 jyly «Óner» bas­pasynan shyqty. Áshirbek Kópish kómek berdi. Alǵysózdi de ózi jazdy. Jurtqa kómegin aıamaıtyn, júregi úlken, para­satty azamat qoı. Alǵysym sheksiz. Poema­ny bes jyl jaz­dym. Barlyq tarı­hı kitaptar­dy aqtardym. Jyrdaǵy kemeńger­ler - qazaq­tyń birtýar uldary. Úshinshi jyr jınaǵym - 2004 jyly jaryq kórdi. Bul jınaqqa jı­ǵan-tergenimniń bárin sal­dym.
Aldaǵy jyly jasym elýge keledi. Qolymnan kelse, búkil jazǵandarymdy jınaqtap, taǵy bir kitap shyǵarsam. Ózime-ózim tartqan úlken syıym osy bol­maq»,- deıdi aqyn sútti shaıdy álsin-álsin jutyp qoıyp. Ózi aıtqandaı, anda-mynda jumys istep biraz jylyn ótkizdi. Tipti fermer bolamyn dep 7-8 gektar jerde aldy. Biraq qarjy bol­maǵan soń, ol da qalǵan. Aýylda jumys bolmaǵan soń, kúnkóris úshin qalaǵa keldi. Bir tanysy arqyly temir jol beketine júk tasýshy bolyp ornalasty. Kún­dik tabysy 2-3 myń teńgeniń kólemi. «Bir áke, eki shesheden toǵyz balamyz. Sonshasy dú­nıeden ótti. Olar jaman tur­maıdy.
Іship-jemi bar, aýqatty. Maǵan «ortamyzǵa kel» deıdi. Barǵym joq. Osy ómirim ózime unaıdy. On jyldan asty, arba súırep, júk tasyǵaly. Ózimdi «baqytty janmyn» dep sanaı­myn. Óıtkeni men erkinmin, azatpyn. Ózimniń qalaýymsha ómir súremin. Jú­remin, turamyn. «Óleń degen týmaıdy jaıshy­lyqta, Óleń degen týady qaıshy­lyqta» dep uly Muqaǵalı aıt­­qan emes pe? Vokzalda túrli adamdardy kó­remin, túrli mi­nezder bar. Solarǵa qaraımyn, júgin tasyp júrip sóılesemin. Oı keledi, shabyt keledi. Óleń solaı týady. Ózge­lerdeı ústelde júıke men jú­rekke salmaq sap, saýsaq soryp jyr jazbaımyn». Bul Sábetaı­dyń aıtqany.
Ol biraz syryn aqtardy. Óziniń aıtýynsha, mektep bi­tirgenshe dúnıeniń bar kitabyn oqyp taýysqan. Qazir kitap oqy­maıdy. Tek anda-sanda Abaı­dyń qarasózderin bir qarap, Muqa­ǵalıdy sholyp qoıady eken. «Meniń ómirim Djek Londonǵa keledi» deıdi ol. «Djek Lon­don teńizshi bolýdy armandady. Ol portta júk tasýshy bolyp jumys istedi. Biraq týma talant ony júkshilik qyzmetten qut­qardy. Jahanǵa aty ketken ataq­ty ja­zýshyǵa aınaldy. Men vokzalda júk tasımyn. Aıyr­mashylyq osy. Mende de talant bar. Jaı ǵana talant emes, erekshe daryn. Biraq men Djek Londondaı el tanyǵan adamǵa aınala alma­dym. Sebebi onyń ortasy onyń qa­rymdy qalamyna bas ıdi, kókke kóterdi. Al men júrgen orta meni ishine tartpady, syrtqa tepti. «Ish­kish» dedi. Qazir iship júr­gen joqpyn. Al «aqyn­myn» dep júr­ge­nderdiń kóbisi meniń janym­da jip ese almaıdy. Bárin qoıshy, kimmen alysasyń, kimmen tar­tysasyń. Onsyz da kejegesi keri ketip turǵan zaman ǵoı. Tanylǵym keledi. Odan kim qashsyn. Óleń­derime án jazylsa deımin. Altynbek Qorazbaev taǵy da biraz ánshi, sazgerlerge óleń­derimdi bergenmin. Biraq taǵdyry ne bolyp jatyr, bil­medim... Óleńime án jazylsa, úl­ken sah­nada oryndalsa, jurt meni ja­qy­nyraq tanyr ma edi, átteń». Aqyn­­nyń ókinishi osy.
- Nege munda júrgenshe, qo­lyna qalam ustaǵandardyń ara­syna barmaısyń, - dedim.
- Osy ómirime eshteńe jet­peıdi,- dep ol ary-beri arba súı­rep, júk tasyp júrgenderge qa­rap qozǵalaqtap qoıdy...