Alakólde týyp, Gımalaıda ǵumyry úzilgen Sális Ámireuly jaıly ne bilemiz

Chan Kaıshıdyń hanymyn tań qaldyrǵan qazaq

Keńester Odaǵynyń qoldaýymen qurylǵan «Shyǵys Túrkistan Respýblıkasy» men Shyńjań provıntsııasynyń jergilikti ákimshiligi arasynda «beıbit kelissózder» júrip jatqan beımaza, qysyltaıań shaqta Qytaı Respýblıkasynyń Prezıdenti Chan Kaıshıdyń hanymy, álem tanyǵan dıplomat – Sýn Meılın 1946 jyldyń aqpan aıynda qaqtyǵys aımaǵyna qupııa sapar shegedi. Taraptardyń shekarasyna aınalǵan Manas ózeniniń boıyn óz kózimen sholyp qaıtqan Sýn Meılın Úrimji qalasynda gazet tilshisi degen búrkenshik atpen jergilikti ulttyq azshylyqtardyń ókilderimen júzdesip, áńgime-dúken qurady. Bul jaıynda 1939 jyldan keıin Sýn Meılınge hatshy bolǵan, 1945-1949 jyldary Shyńjań ınstıtýtynda oqytýshylyq qyzmetpen aınalysqan qytaılyq qalamger Chjan Tszyge óz eńbeginde kelesideı derekter usynady:

– Sýn Meılın etnıkalyq azshylyqtardan shyqqan kórnekti qaıratkerlerge amandasa barmaq boldy. Onyń qolynda aldyn ala ázirlengen tizim bar edi. Olar: Dúngen mádenı qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Ma Lıantszıýn ahýn men onyń orynbasary Ma Goı, Qazaq mádenı qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Sális jáne qazaq tóresi Álen tszıýnvannyń hanymy Qadýan. (Sýn Meılın) menen taǵy biraz adam usynýdy surady. Men Shynjań ınstıtýtynyń birneshe oqytýshysyn atadym. Olardyń arasynan eki adam irikteldi: qazaq Nı Hýade (Nyǵymet Myńjanı) men uıǵyr Muhıtı (Ibrahım Muhıtı)... Qazaq jigiti Sális qytaı tilin múdirmeı sóıleıdi eken, memlekettik qyzmettiń mashyqty sóz tirkesterine sýdaı: «Ortalyq úkimettiń sizdi kóterilisshilerdiń ókilderimen kelissóz júrgizýge jiberýi, shynymdy aıtsam, óte izgilikti shara. Tıisti uıymdardy provıntsııalyq úkimettiń aınalasyna biriktire bilgende ǵana ár ult jurtshylyǵynyń qoldaýyna ıe bolýǵa jol ashylady» dep kósile jóneldi. Ol hám óz erkimen bizge aýdarmashy bolyp, Qadýan hanymǵa birge bardy, - dep jazady Chjan Tszyge.

Dúngen mádenı qaýymdastyǵynyń ókilderimen til tabysa almaı kóńili jasyp shyqqan Sýn Meılın hanym men onyń saparlastaryn ustamdylyǵymen, sheshendigimen, shıraqtyǵymen tań qaldyrǵan Sális Ámireulynyń shyn máninde iri qaıratker, naǵyz ult janashyry bolǵanyn bylaıǵy jurt bile bermeıdi.

Sális – Kóktumanyń týmasy

Halyq taǵdyry synǵa túsken kúrdeli, almaǵaıyp kezeńde ómir súrgen Sális Ámireuly týraly maǵlumattar, ókinishke qaraı, óte tapshy, kerek deseńiz bir-birine qarama-qaıshy. «Soltústik-batys Qytaıdaǵy ulttar sózdigi» dep atalatyn entsıklopedııalyq eńbekte qaıratker tulǵa jaıly mynadaı derek keltiriledi:

– Sális (1919-1950), shyn aty Qalıasqar Ámireuly. Úrimjiniń týmasy. Úrimjidegi Mońǵol-qazaq mektebi men pedagogıkalyq ýchılışeden oqý taýysqan. Qytaı tili men jazýyn jetik ıgergen. Oqý taýysqannan keıin jyldar boıy ýchılışede oqytýshy bolǵan. 1942 jyly qazaq-qyrǵyz mádenı-aǵartý uıymynyń tóraǵasy bolyp saılanǵan. Keıinirek (jergilikti bıleýshi) Shen Shıtsaıdiń pármenimen tutqyndalyp, túrmege qamalady. Shen Shıtsaı Shynjańnan ketkennen keıin, Gomından kertartpashyldary ony abaqtydan bosatyp, mańyzdy qyzmetke tartady. Úsh aımaq revolıýtsııalyq úkimeti men Shyńjańnyń jergilikti bıligi arasyndaǵy tabysty beıbit kelissózderden keıin Shynjań koalıtsııalyq úkimeti qurylǵanda, Gomından tarapynyń kórsetýimen Sális koalıtsııalyq úkimettiń múshesi, hatshylyq jetekshisiniń orynbasary qyzmetine taǵaıyndalady. Ol árqashan Gomından partııasynyń nusqaýyna saı «Úsh aımaq» ókilderimen tiresip otyrǵan. 1947 jyly Sáýle baspasynyń dırektory qyzmetin qosa atqarady jáne qazaq tilindegi «Sáýle» jýrnalyn shyǵaryp, keri nasıhat júrgizedi. 1949 jyly da kertartpa ustanymnan bas tartpaı, Ospan bandylarymen aýyz jalasyp, Shynjańnyń beıbit bostandyǵyna qarsy áreket etedi. QHR qurylǵannan keıin búlikshilerdi bastap Shyńjańnan qashyp ketedi, kelesi jylynda Tsınhaıda óledi.

Battasa jaǵylǵan ıdeologııalyq boıaýdy esepke almaǵanda, osy shaǵyn anyqtamanyń ózinen Sális Ámireulynyń árqashan ult-azattyq kúresiniń bel ortasynda, qııankeski saıası kúres alańynda júrgenine kózimiz jetedi. Degenmen maǵlumatta jańsaqtyq ta joq emes. Bul ásirese kórnekti tulǵanyń týǵan jyly men týǵan jerine qatysty.

Sálistiń týǵan qaryndasy Úmitqannyń jubaıy, kezinde uzaq jyldar boıy «Shyńjań gazetiniń» qazaq redaktsııasynda aǵa aýdarmashy bolyp qyzmet etken Ádil Ysqaqjanulynyń qoıyn dápterindegi esteligine júginsek, Sális Ámireuly – Maqanshynyń týmasy.

– Sálistiń shyn aty Qalıasqar Ámiráliuly. 1934 jyly Mońǵol-qazaq mektebine oqýǵa túskende Sarjan degen tegine baılanysty oqý orny tarapynan Sális atalyp ketken. 1916 jyldyń bas sheninde Maqanshyda týǵan. Aq patshanyń qazaqtan ásker alý týraly jarlyǵy shyqqanda bir starshyn týma degen el 1916 jyldyń kúzine qaraı Qytaı jerine ótip, Úrimji tóńiregin meken etken. Ákesi Ámiráli arbamen otyn, kómir tasyǵan kirekesh bolǵan. 1927 jyly Sálisti Kók meshit medresesine oqýǵa bergen. Osynda 3-4 jyl oqyp, 1931 jyldan keıin kirekeshtik jumyspen aınalysa júrip, qytaı tilin óz betimen ıgergen. Mońǵol-qazaq mektebinde Dýbek Shalǵynbaev, Ahmetqalı Bitimbaıuly, Ádil Seksenuly, Saǵıdolla Aralbaıuly, Іlııas Joljaqsyuly sııaqty qazaq balalarymen qatar oqyǵan, - dep jazady Ádil Ysqaqjanuly.

Al Astana qalasynda turatyn fotograf-kásipker Qushtar Rashatuly naǵashy atasynyń ákesi bolyp keletin Sálistiń týmysy jaıly bizben kelesi derekti bólisti:

– Sális atam – ult rýhanııatynyń shyraqshysy bolǵan uly tulǵa. Ol 1912 jyly qazirgi Abaı oblysynyń Maqanshy aýdanynda, Kóktuma ózeniniń boıynda ómirge kelipti. 1916 jyly el basyna túsken aýyr náýbette Sálistiń ákesi Ámiráli el-jurtymen Qytaı asyp, Tarbaǵataıdyń Shaǵantoǵaı óńirin pana tutady. Keıinirek ólkeniń bilim ordasy – Úrimji qalasyna qonys aýdaryp, ul-qyzyn oqýǵa beripti. Sális ólkeniń saıası ómirine, jastar qozǵalysyna erte, belsendi túrde aralasyp, bostandyq, erkindik, teńdik úshin kúresti, osy jolda túrmege qamalyp, abaqtyda azap shekti. Úrimjidegi Pedagogıkalyq mektepte oqytýshy bolǵan jyldary jer-jerden qazaq balalaryn oqýǵa tartyp, Qytaıdaǵy qazaq ıntellıgentsııasynyń qalyptasýyna súbeli úles qosty, - deıdi ol.

Meıli qalaı bolǵanda da Sálistiń 1910 jyldardyń orta shenine qaraı Qazaqstan topyraǵynda, Maqanshy jerinde, Kóktuma boıynda dúnıege kelgeni anyq. Sális jáne qupııa Sáýle uıymy týraly óte qundy derekter usynǵan tarıhshy Qabımolla Mánjibaev te qaıratkerdiń Qazaqstanda ómir esigin ashqanyn óz esteliginde atap ótedi.

Qundy qujat 

Sális Ámireulynyń qaıratkerlik qyry Shyńjań ólkesiniń jergilikti úkimetinde hatshylyq jetekshisiniń orynbasary qyzmetin atqarǵan jyldary jarqyrap kózge túsedi.

– Sális atam mesheýlikti bilim men ǵylym arqyly ǵana joıýǵa bolatynyn erte bildi. Sondyqtan mádenıet, aǵartý jumystaryna aıryqsha kóńil bóldi, qazaq jastarynyń bilim alýyna jaǵdaı jasap, qazaq zııalylaryna qamqorshy bola bildi. Úrimji qalasynan kóptildi mektep ashyp, qazaq, uıǵyr, qytaı balalaryn oqýǵa tartty. Óner otaýlary men úıirmelerin uıymdastyrdy. Qytaıda qazaq teatrynyń qalyptasýy men damýyna da Sálistiń eńbegi sińgen, - deıdi Qushtar Rashatuly.

Sońǵy pikirdiń shynaıylyǵyn Sálistiń kózin kórgen, dárisin tyńdaǵan, keıinirek Sáýleniń qupııa jumysyna tartylǵan Qabımolla Mánjibaevtiń esteligindegi «Qazaq-qyrǵyz uıymynyń Óner bólimi jaǵynan sahnalyq qoıylymdarǵa qatystyrylyp, aı saıyn, maýsym saıyn spektakl qoıýǵa aralastym. «Qyz Jibek», «Qaragóz», «Qalqaman-Mamyr», «Eńlik-Kebek», «Ertarǵyn», «Kótibar», «Aldar Kóse» qoıylymdarynda basty rólderde oınadym» degen derek rastaı túsedi.

Sálistiń ult janashyry retindegi qaıratkerlik qyzmetinen málimet beretin qundy qujat Qytaıdyń Taıbeı qalasyndaǵy «Memleket tarıhy ınstıtýtynyń» arhıvinde saqtaýly. 1947 jyldyń qazan aıynda jergilikti Qupııalyq basqarmasy usynyp, qarasha aıynda hatqa túsken qupııa málimettiń tolyq mátini kelesideı:

Shekara qyzmeti týraly Habarlama

Birinshi, Shyńjań provıntsııalyq úkimeti hatshylyq jetekshisiniń orynbasary Sálistiń qazaq ókilderin jınalysqa shaqyryp, úkimetke óz talaptaryn jetkizý týraly sheshim qabyldaǵany jóninde

Shyńjań provıntsııalyq úkimeti hatshylyq jetekshisiniń orynbasary Sális 13 qazan kúni Dıhýa (Úrimji) qalasynda Qazaq mádenı qaýymdastyǵy atynan shahardaǵy qazaq ultynyń ókilderin jınalysqa shaqyrǵan. Jınalysta Sális buǵan deıingi revolıýtsııa kezeńinde qazaqtar kóbirek qurbandyq berdi, biraq sonyń esesine kelgen quqyq pen ıgiliktiń qyzyǵyn uıǵyrlar kórip otyr; birinshiden, qazaqtardyń soǵysta kórsetken erligine úkimet alǵys jarııalaǵan joq; ekinshiden, hatshylyq jetekshisi Aısa Uıǵyr mádenı qaýymdastyǵyna kóbirek kóńil bólip, (uıymnyń jumysyn) úkimet bıýdjetinen qarjylandyryp otyr, al Qazaq mádenı qaýymdastyǵyna mundaı artyqshylyq berilmegen dep málimdegen. Qazaqtar qyzý talqydan keıin úkimetke kelesideı 7 talap qoıýǵa sheshim qabyldaǵan:

1) Jumystan ketirilgen Abdykerım Mahsumnyń ornyna provıntsııalyq úkimettiń tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine qazaq ókili taǵaıyndalsyn;

2) Beıbitshilik kelisimine sáıkes Densaýlyq saqtaý departamentiniń basshysy bolyp Dálelhan (Súgirbaev) taǵaıyndalǵan edi, biraq Dálelhan qazirge deıin bul jumysqa kirise almady, bos orynǵa qazaq ókili taǵaıyndalsyn, provıntsııalyq dárihanada dırektordyń orny da bos tur, bul qyzmetke de qazaq ókili tolyqtyrylsyn;

3) Memlekettik organdarda qazaqtardy kemsitýshilik jappaı ómir súrip otyr, budan keıin qazaq qyzmetkerlerdiń úlesi kóbeıtilsin;

4) Úkimet ózge ulttardyń bilim isine kóbirek mán beredi, alda qazaq mektepteriniń de sany kóbeıtilsin jáne qazaq turmysynyń mádenı dárejesin kóterý úshin qazaq jastaryna tegin bilim berilsin;

5) Kommertsııalyq bankter qazaqtarǵa bes jyl merzimge ósimsiz qaryz bersin, qazaq sharýashylyǵyn damytýǵa qarjylaı kómek kórsetilsin;

6) Eginshilikti damytý úshin úkimet taý bókterlerinen qazaqtarǵa kóbirek jer satyp bersin;

7) Memlekettik organdardyń is-qaǵazdarynda qytaı jáne uıǵyr tilderine basymdyq berilip, qazaq tili eskerýsiz qalyp keledi, teńdiktiń belgisi retinde budan keıin uıǵyr jáne qazaq tilderi qytaı tilimen qatar qoldanylsyn.

Osy aıtylǵan talaptarǵa úkimettiń eki apta ishinde jaýap berýin suraımyz.

Kórinip turǵandaı, qujattaǵy ár tarmaq asa kúrdeli jaǵdaıda turǵan ólkeniń qubylmaly áleýmettik-saıası ómirinde qazaq halqynyń múddesin joqtap, upaıyn túgendeýge, ult-azattyq kúreste qol jetken jetistikti shynaıy, maqsatty saıası quqyqtar men ekonomıkalyq ıgilikter retinde naqtylaýǵa, qazaqtardyń jergilikti bıliktegi mártebesin kóterip, úlesin arttyrýǵa baǵyttalǵan ózekti hám ójet talaptar edi.

Saıası kúrestegi qazaqshyldyǵy Sálisti bılikke qaýipti adam retinde kórsetse kerek, áıtpese Qupııalyq qyzmeti sońyna shyraq alyp túsip, Nankınge jasyryn málimet jibermes edi. Ony bylaı qoıǵanda, qaıratkerdiń ustanymdary koalıtsııalyq úkimettegi keı áriptesterine, ásirese «Úsh aımaq» ókilderine asa unaı qoımaǵan, ony «qazaq ultshyly» dep uıǵaryp, kózge shyqqan súıeldeı kórgen. Koalıtsııalyq úkimet ydyraýdyń aldyndaǵy saıası tolqýlar kezinde, «Úsh aımaq» tarapynyń uıymdastyrýymen Úrimji qalasynda sherýge shyqqan keńesshil, «sharqıshyl» («Úsh aımaq» kúshterin jaqtaýshylar) uıǵyr, qazaq jastary jergilikti bıliktegi qazaq ókilderi – Janymhan Tileýbaıuly men Qadýan hanymdy (Qadısha Mamyrbekqyzy) jáne Sális Ámireulyn laýazymdy qyzmetten bosatýdy talap etip uran shaqyrady. Buǵan jaýap retinde Úrimjidegi qazaq, dúngen buqarasy da qarymta sherýler uıymdastyryp, onyń sońy ot pen sýdaı eki top arasyndaǵy qaqtyǵysqa ulasady. Oqıǵalar tizbegi Burhan Shahıdı, Saıfýddın Azızı, Qabımolla Mánjibaev sııaqty belgili tulǵalardyń estelikterinde de, qupııasyzdandyrylǵan Gomından qujattarynda da táptishtep baıandalǵan.

Keskilesken kúres keıde kisi ólimine deıin de barǵan. Mysaly, 1946 jyly qyrkúıek aıynda Altaıdaǵy saılaý naýqanyna baıqaýshy bolýǵa bara jatqan Túrkistan Noǵaıbaıulyn (Úrimji aımaǵynyń basshysy Qadýan hanymnyń orynbasary) jolshybaı «sharqıshyl» sodyrlar uryp óltiredi. Dál sol kúnderi Tarbaǵataıda baıqaýshy bolyp júrgen Sáliske Mońǵol-qazaq mektebinde birge oqyǵan synyptastary Dýbek Shalǵynbaev pen Ahmetqalı Bitimbaıuly qamqor bolady. Bul jaıynda Sálistiń Úrimjige oralǵan soń tileýlesterine «Tarbaǵataıdyń jarshysy Dýbek, saqshysy Ahmetqalı eken, meni ekeýi qorǵap qaldy. Olar maǵan marksızm-lenınızmdi kóp aıtty... Úrimjige qaıtpa, Gomındanǵa senbe, olar qara nıetinen qaıtpaıdy dedi... Meni (úkimet bıligindegi) Saýan shekarasyna deıin jetkizip saldy» dep aǵynan aqtarylǵanyn Qabımolla Mánjibaev jazady. Saıasat alańynda ózara qarama-qaıshy baǵyttardy ustansa da, alashtyń múddesin qorǵaýdy, qazaqtyń kósegesin kógertýdi túbegeıli maqsat tutqan arystardyń arasyndaǵy syılastyq pen janashyrlyq, ókpege qısa da ólimge qımaıtyn aǵaıyngershilik qasıet kim-kimdi de tánti eteri haq.

Sális jáne «Sáýle» uıymy

Sálistiń qaıratkerlik qyzmeti sóz bolǵanda «Sáýle» uıymy týraly aıtpaı ketý múmkin emes. Uıym shamamen 1943 jyly, Sális qazaq-qyrǵyz mádenı-aǵartý uıymyna tóraǵa bolyp turǵanda qurylǵan. Quryltaıshylary – Sálisten ózge Nyǵymet Myńjanı (Tarıhshy-ǵalym, qoǵam qaıratkeri), Zakarııa Áshenuly (áskerı qaıratker), Ábdikárim Yntyqbaev (aqyn), Májıt Ábýzarov (aýdarmashy, baspager), Halyq Qarı (qoǵam qaıratkeri); al belsendi músheleri qatarynda Qabımolla Mánjibaev, Zaryp Joshyuly (qoǵam qaıratkeri), Ádis Seksenulynyń esimderi atalady. Mánjibaevtiń kýálik berýinshe, Sális oǵan «Sáýleniń» tyńshylyq uıym da, feodaldardyń qolshoqpary da emes ekenin, basty maqsaty qazaqtyń áleýmettik-saıası, sharýashylyq-mádenı quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵanyn aıtqan.

«Sáýleniń» qyzmeti ásirese Sharqı men jergilikti bılik arasyndaǵy bitimge sáıkes 1946 jyly qyrkúıek aıynda koalıtsııalyq úkimet qurylýdyń qarsańynda jandana túsedi. 1945 jyldyń aıaǵyna qa­raı Gomından bıligi bolashaq koalıtsııalyq úkimettiń quramyna enetin qa­zaq ókilderi týraly pikir jınaǵanda, sáýlelikterdiń ortaq sheshimimen belgili tulǵalar J.Tileý­baıuly, Qadýan hanym, Z.Áshenuly, S.Ámireuly men N.Myńjanıdyń kandıdatýrasy usynylyp, saıası júıedegi qazaq ókilderiniń úlesi keńeıtiledi.

Sáýlelikter ólkedegi túrikshildik baǵytty ustanatyn zııaly qaýymmen jaqyn baılanysta bolǵan. Belgili uıǵyr ǵalymy Heýir Tımýrdiń eske alýynsha, 1945 jyly túrikshil uıǵyr zııalylary Muhammed Imın men Aısa ıÝsýptiń bastamasymen Altaı baspasynyń daıyndyq komıssııasy qurylǵanda, Sális tóraǵanyń orynbasary bolyp saılanady. 1947 jyly «Dárnek» konventsııasynda Myńjanı qazaqtyń ata tarıhy týraly baıandama jasaǵannan keıin sáýlelikterdiń «pantúrkıstermen» araqatynasy jaqyndaı túskenin Mánjibaev te atap kórsetedi.

Sáýlelikter túrli sebeppen ata jurtynan aýa kóshýge májbúr bolǵan shyǵys qazaqtarynyń múddesin de qaperden shyǵarmaǵan. «Sáýleniń» qaýlysymen uıym múshesi, Qutybı aýdany ákiminiń orynbasary Orazbaı Qalıuly 1949 jyly kóktemde Qytaıdyń Tsınhaı provıntsııasyndaǵy qazaqtarǵa jansaýǵa suraý úshin, Soltústik-Batys Qytaıdyń áskerı-ákimshilik basshysy, dúngen mılıtarıst Ma Býfanǵa elshi bolyp barady. Sol jyldyń jazynda jergilikti ákimshilik qyzmetker Kárim Ákiramı de «Sáýleniń» tapsyrmasymen Ma Býfanǵa jolyǵyp, sol aımaqtaǵy qazaqtardyń hal-jaǵdaıynan habar alyp qaıtady.

«Sáýle» uıymy qazaqtyń sharýa­shylyǵy men mádenıetin da­mytý máselesin únemi nazarda ustaıdy. Sonyń bir aıǵaǵy – «Yrys» kompanııasy. Bel­gili qaıratker-ǵalym Hasen Oral­taıdyń kýálandyrýynsha, «Yrys» kompanııasynyń maqsaty qa­zaqtyń qolyndaǵy jún, teri sekildi shıkizat ónimderiniń qunyn kóterý bolǵan. Kompanııany Sális basqarǵan.

«Sáýleniń» tarıhyndaǵy eleýli oqıǵalardyń biri 1947 jyly «Sáýle» baspasynyń qu­rylýy dep senimmen aıta alamyz. Baspanyń jumysyna sáýle­likterden ózge belgili qazaq zııa­lylary tartylady. «Sáýle» jýr­na­ly jaryq kórip, oǵan N. Myńjanı bas redaktor bolady. H. Oraltaıdyń eske alýynsha, jýrnaldyń alǵashqy sanynda baspa men basylymǵa demeýshi bolǵan 35 tulǵanyń tizimi beriledi. tizimniń eń basyna Ospan batyr, Janymhan qajy, Qalıbek Hakim, Qadýan hanym esimderi berilgen. «Sáýlege» qosymsha ádebı-kórkem «Shanshar» basylymy da shyǵarylady. Baspadan «Abaı óleńderi», «Iman-shart», «Álippe» t.b kitaptar jaryq kórgen.

1947 jyldyń kúzinde «Sáý­leniń» muryndyq bolýymen jáne jergilikti bıliktiń bekitýimen Úrimjide qazaq teatry ashylady. Qytaıdaǵy qazaq óneriniń alǵashqy qarlyǵashtary osy altyn uıada qanattanyp, topshysyn bekitedi. 1948 jyly Úrimjide ashylǵan ólkelik til mektebine qazaq balalarynyń qabyldanýy da sáýlelikterdiń qulshynysynyń arqasy ekenin Mánjibaev óz esteliginde atap kórsetedi. Osy mektepte bilim alǵan qazaq jastarynyń qatarynda Nurdolla Ospanuly, Ázimqan Tishanuly, Mellatqan Álenuly, Narıman Jabaǵytaıuly syndy bolashaq sóz zergerleri men qazaq baspasóziniń qara narlary da bolady.

Tıbetke kósh

1949 jyldyń kúzine qaraı Qytaıda saıası rejımniń aýysatyny, bılikke kommýnıster keletini belgili bola bastady. Jergilikti bılikke jaqyn qazaq jetekshileri men zııalylarynyń da pikiri ekige jarylady. Janymhan qajy men Qadýan hanymnyń shaqyrýymen ótken alqaly jıynda Sális jańa bılikke senbeıtinin aıtyp, emıgratsııaǵa ketýge bel býǵanyn málimdeıdi. Mánjibaev Sális kóshiniń 1949 jyldyń 15 qarasha kúni qozǵalǵanyn jazady:

– Sális, Ábdikárim (Yntyqbaev), Ádil (Seksenuly) aýyldary Qarashárige qaraı kóshti. Men de olarǵa ilesip, Alǵuıdaǵy Qalıbek (Hakim) aýylyna bardym. Az kúnnen keıin Sálister ózendi quldap, bir tumsyqty aınala bergende, biz Zakarııanyń (Áshenuly) qaınatasy Zeınembaı moldamen birge ózendi órleı kóshtik. Meniń Sális, Ábdikárim, Ádildi sońǵy kórýim osy boldy, - dep jazady Mánjibaev «Keshirmelerim» deıtin memýarlyq eńbeginde.

Qalıbek kóshimen qanattasa jyljyǵan Sális aýylyna jolshybaı Lobnor aýdanynda ákimshilik qyzmette bolǵan Imın Damolla (uıǵyr ultynan) bastaǵan shaǵyn top qosylady. Uzyn sany 23 adamnan turatyn Sális aýylyn alda aýyr, qaıǵyly taǵdyr kútip turǵanyn eshkim boljamaǵan edi.

– Uly naǵashym (naǵashy atasynyń ákesi degen maǵynada - red) Sális, onyń bajasy Ábdikárim, tileýles, murattas dosy Ádil kóshi kók tiregen Tıanshan taýynan asyp, Lobnor sýyn keship, «barsa kelmes», «ajaldyń qara qumy» atanǵan Takla-Makan shólinen endeı ótip, Qytaı Tıbetiniń jotasyna kóteriledi. Uly naǵashy apam (naǵashy atasynyń sheshesi - red.) Zibıla Ahmadıqyzy jol ústinde shuǵyl dertten kóz jumady. Ábdikárim atamnyń jubaıy Sálımán Ahmadıqyzy Tangýla taýynan asarda ystan qaza tabady. Tıbet jerine aryp-ashyp ázer jetken qaraly kóshti jolshybaı Tsınhaıdyń (Kókkól) Gashol degen jerinen qosylǵan Jolbarys hannyń áskerleri bir túnde qyryp ketedi. Qandy qyrǵynnan Sálistiń uly Ábdisattar, Ábdikárimniń uly Toqtar, Ádildiń uly Álim ǵana aman qalady, - deıdi Q. Rashatuly.

Aıtarǵa jeńil bolǵanmen, Bulanaı (qazaqtar Gımalaı taýlaryn osylaı ataǵan) asqan uly kóshtiń basynan ótken qııamet pen qysmet jaıly Hasen Oraltaıdyń «Elim-aılap ótken ómir» jáne qytaılyq qalamger Ápetaı Muqarapulynyń «Kıeli kósh» eńbekterinde tóbe quıqany shymyrlatyp, aza boıdy qaza qylatyn nebir derekter keltiriledi. Sális aýylynyń qabyrǵany qaıystyrar qaıǵymen aıaqtaǵan boljaýsyz jazmyshy, bostandyq úshin basyn báıgege tikken erlerdiń senim artqan joldastarynyń (Gashol jerinde Sális kóshi Shyńjańnan qashyp shyqqan Jolbarys tobymen birge Qytaı Tıbetiniń astanasy – Lhasa qalasyna bet túzeıdi) qolynan qapyda qaza tapqan aýyr taǵdyry júrekti shymyrlatpaı qoımaıdy. Jolbarys qyrǵynynan tiri shyqqan Ábdisattar (halyqqa Mýsattar esimimen tanys, belgili sazger-kompozıtor), Toqtar (keıinirek Tıbet ólkesinde laýazymdy qyzmetter atqarǵan) jáne Álim (Úndistan arqyly Túrkııaǵa ótken) bergen kýálik boıynsha, Jolbarystyń (ıÝlbars-han, tegi Qashqardan, Qytaıdyń Qumyl ýálaıatynyń gýbernatory, Shyńjań provıntsııasynyń Tóraǵasy, 1971 jyly Taıvanda ólgen) qaraqshylary jolshybaı Sális, Ábdikárim, Ádil (jubaıy Bádiǵul), Imınderdi atyp óltirip, 6 jetimge kóshten tartyp alynǵan qoıdy aıdatyp qoıady.

– Jol ústinde eresek 3 balany da atyp tastady. Álim, Ábdisattar jáne men – úsheýimiz tiri qaldyq. Bizge áke-sheshemizden tartyp alǵan qoıdy aıdatyp júrdi. Qazirgi Bange aýdanynyń Jańma degen jerinde Álim ekeýimizdi atýǵa yńǵaılana bergende, aıaq astynan tıbettikter ústimizden túsip, atylmaı qaldyq. Aqyry Álim úsheýimizdi Tıbettiń ortalyǵy Lhasa qalasynda tastap, Jolbarys ózi Úndistanǵa ketti, - dep eske alady Toqtar Ábdikárimuly 1980 jyly Túrkııadaǵy týystaryna jazǵan hatynda.

Osylaısha Alakól jaǵasynda, Kóktuma boıynda kindigi kesilgen Qalıasqardyń – qazaqtyń erkindik ańsaǵan batyr ulynyń, Alash muratyn tý etip, qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrynda týǵan halqynyń ese-teńdigi úshin ot pen sýǵa kezek túsken taý tulǵaly qaıratkerdiń ómiri Tıbet jotasynda qapylysta qıylady, azattyq izdegen ot júrek qapııada sónedi.

Aqtańdaq

XX ǵasyrdyń ekinshi shıregindegi ala sapyran kezeńde arǵy bettegi saıası-áleýmettik tartystyń uıtqyǵan ózeginde ómir keshken qaıratker, kúresker tulǵanyń eńbegi men murasy jaıly zertteý joqtyń qasy. Onyń basty sebebi – arhıvtik derekterdiń qol jetimsizdigi men uzaq jyldarǵa jalǵasqan ıdeologııalyq teris túsiniktiń saldarynan ol kisi týraly obektıvti, ádil baǵa berilmeýi.

Sáliske Q. Mánjibaev «qytaı tilin jetik biletin, bir betkeı, isik-jeligi joq baısaldy, qazaqshyl, qarapaıym jan edi» dep minezdeme berse, Qazaqstan jazýshylar odaǵynyń múshesi, 1946 jyldyń tamyz aıynda Sháýeshek qalasynda qaıratkerdiń kózin kórgen Qyzyrǵalı Záýrenbaıuly óz esteliginde bylaı eske alady:

– Sális suńǵaq boıly, keń mańdaıly, qaratory óńdi, symbatty, ádemi jigit eken. Sháýeshekte shyǵyp turǵan «Halyqshyl» gazetinde Sálistiń «Halyqshyldyq» degen kólemdi maqalasy jarııalandy. Maqalada... oqymysty jas jigit óziniń týǵan eline degen ystyq yqylasyn, sherli júreginiń aq tilegin jete jetkizgendeı áser qaldyrdy.

Ókinishke qaraı, qaıratkerdiń foto portreti saqtalmaǵan nemese qupııa muraǵatta jurt kózinen tasada jatqan shyǵar. Búginde bizge Sális Ámireulynyń kóppen birge túsken jalǵyz sýreti belgili. 1937 jyly belgili qoǵam qaıratkerleri Ábeý Qudyshuly men Abaı Qasymovtyń Úrimjige saparynda túsirilgen eski sýrette artqy qatar ońnan ekinshi adam Sális dep kórsetilgen.

Soǵan qaramastan Sális Ámireulynyń qaıratkerlik qyzmeti, shyǵarmashylyq murasy, alashshyl-qazaqshyl bolmysy jaıly, jalpy ótken ǵasyrdyń 30-40 jyldarynda Qytaı betindegi qazaqtarǵa kóshbasshy hám qamqorshy bolǵan zııaly qaýymnyń qıly, qıyn taǵdyry týraly tereń, irgeli, ǵylymı zertteýler qajet-aq. Onsyz tarıhı aqtańdaqty túbegeıli anyqtaý, túgendeý áste múmkin emes.