Ál-Farabıdiń zıratyn tapqan - Aqjan Mashanı

Qazaq jurty tuńǵysh ret onyń jarqyn beınesi túsken sýretin kórdi. Onda tórtkúl dúnıe túgel moıyndaǵan ál-Farabı jaıynda túsinikteme berilip, onyń qazaq topyraǵynan shyqqan bizdiń babamyz ekendigi birinshi ret aıtyldy. Bul búkil álem zııalylarynyń kózqarasynda ózgeris týdyrǵan tosyn jańalyq bolatyn, dep jazady «Almaty aqshamy» basylymynda jýrnalıst Ánýarbek Áýelbek.

Jýrnal betinde ál-Farabı babamyz týraly aıtyp, onyń toǵyz traktatynyń aýdarmasyn bergen ǵulama ǵalym Aqjan Mashanı edi. Ol bir kezderi dúnıede ál-Farabı degen túrik danyshpany bolǵandyǵyn álem ǵalymdarynyń bir forýmynda kezdeısoq estip qalady. Ol soǵys jyldary bolatyn. Sońyna túsip zertteýdiń múmkindigi bola qoımaǵan edi.

- Sol 50-jylǵa qaraı bul kisi ál-Farabıdi túrli ádebıetterden izdeı bastaıdy. Eshqandaı ádebıetterde, entsıklopedııalarda joq, sodan 1958 jyldary Táshkenge tartady. Aqjan Mashanı ol joly Táshkennen de eshteńe taba almaǵan. Ondaǵy akademııada Shyǵys ınstıtýty bar bolatyn, biraq ál-Farabı týraly eshbir derek kezdese qoımaıdy. Sol kezde búkil Orta Azııa men Qazaqstannyń mýftıi Babahan: «Siz ony tabý úshin Qazanǵa, Ýfaǵa qaraı baryńyz» degen aqyl aıtady. Sol Ýfaǵa baryp, bul kisi ál-Farabıdiń úsh kitabyn tabady. Aqjan Mashanı sosyn London, Parıj, Lıssabon, Berlın, Kaır sııaqty úlken qalalarǵa hat jazyp, olarǵa sırek kitaptar jiberip, ál-Farabıdiń 160 eńbeginiń bıblıografııasyn alady, - dedi óziniń ustazy jaıynda úlken yqylaspen belgili ǵalym, fantast-jazýshy, Shyǵys ǵulamalary jáne Mashanı ortalyǵynyń dırektory bolyp kóp qyzmet atqarǵan Shámshıden Ábdiraman.

Tosyn jańalyq sol kezdegi saıasattyń tamaǵyna tirelgen elaman súıekteı boldy. Sebebi, ulanǵaıyr uly dalany meken etken qazaq kóshpeli el atanyp, oǵan otyryqshyldyq pen mádenıetti ákelgen Keńes úkimeti dep kelgen. Al, ǵylym-bilim, mádenıeti damymaǵan kóshpeli eldiń ishinen ál-Farabı sııaqty ǵulamanyń shyǵýy múmkin emes edi. Sol sebepti ony zerttep júrgen ǵalym Aqjan Mashanıge Máskeýdegi joǵary jaqtyń qyryn qaraýy bastalady. Ol sol sátten bastap «úsh áriptiń» de qara tizimine endi. Bulaısha qalyptasqan jaǵdaı óz aramyzdan shyqqan zııalylarymyzdyń da Mashanıge degen teris kózqarasyn qalyptastyrǵan.

«Suraı-suraı Mekkege de barasyń» degen. Mashanı tynbaı izdenip, bir zamanda ilim-bilim sońynan qýyp jyraqtap ketken ál-Farabıdiń qabirin tapty. Ol 1968 jyl bolatyn. Sonaý Sırııa elindegi Damask, burynǵy Sham qalasynan 60 shaqyrymdaı jerde eken. Basyna baryp, uly babanyń árýaǵyna baǵyshtap quran oqydy.

-«Ál-Farabıdiń basyna barǵanda men jetimsiredim» dep edi Aqjan Mashanı. Óıtkeni, ál-Farabı jermen-jeksen bolyp, tegis jerde jatyr eken. Basyna aparyp kórsetkende, ishtegi kúmánin jasyra almaı: «Munyń ál-Farabı ekenin qaıdan bilemin?» dep senimsizdik te kórsetken ǵoı ertip júrgenderge. Sonda basyndaǵy shyraqshy ol kezderi elden ozǵan ǵulamalardy patsha men ákimderdi kómetin bólek zıratqa jerleıtin bolǵandyǵyn aıtady. Sosyn mundaǵy jatqan kisiniń túrik jurtynan, Túrkistannan ekendigin dáleldep beredi, - deıdi Mashanıdiń shákirti, qabir basyna baryp quran oqyp qaıtqan ekinshi qazaq Ámirbek qajy Esenbaıuly.

Kóne dáýirde qazir umyt bola bastaǵan «Abjad» degen ilim bolǵan. Ony biletin adam saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana. «Abjad» ilimin qazaqta jetik meńgergen Aqjan Mashanı edi. Oǵan keshteý kezdesip, shákirti bolǵan Ámirbek Esenbaıuly ǵulama ǵalymnyń osy baǵytyn ustady. 1997 jyly Sırııaǵa barǵan saparynda ol Aqjan Mashanıdiń amanatyn oryndap, ál-Farabıdiń zıratyna baryp taǵzym etken.

Qazaq mádenıetiniń tarıhyna tereńdegen ǵulama ǵalym Aqjan Mashanıge ál-Farabıdiń jatqan jerin tabý ońaıǵa túspegen. Bul oraıda ol uzaq ta qıyn joldardan ótti. Qoldaýdan góri kedergi kóp edi. Tipti, ol ózi qurysqan Ǵylym akademııasynyń tolyq múshesi de bola almady. Sodyr saıasat jardan ıterip qulatýǵa beıim edi. Sonshama siresken tońnyń jibýine bir ǵana maqala áser etti.

-1963 jyly «ıÝnost» degen jýrnalda ál-Farabı týraly «Arıstotel Vostoka» degen kishkentaı ǵana maqala shyqty. Mine, osydan keıin ǵana jurttyń bári oń kózben qarap, «úsh árip» te jumsara túsedi. Osy sátten keıin ǵana leksıkonymyzǵa da ál-Farabı bizdiń babamyz ekendigi ene bastady. Shyndyǵyn aıtqanda, ál-Farabıdi taný, keıingi Aqjan Mashanıdi taný - bul qazaqtyń dúnıetanymyn taný degenmen birdeı. ?ıtkeni, Aqjan Mashanıdiń eńbekterine zer salsaq, ál-Farabıdi zertteı otyryp, ony Abaımen, qazaqtyń dúnıetanymymen salystyryp otyrady. Onyń bárin sosyn búgingi ǵylymmen salystyryp otyrǵan. Osy jaǵynan Aqań áli bizdiń ashylmaǵan úlken qupııamyz dep oılaımyn, - deıdi Aqjan Mashanıdiń shákirti bolǵan Shámshıden Ábdiraman.

Qazaqtyń uly aqyny Abaıdy kishkentaıynan jaqsy biletin Aqjan Mashanı onyń ishki dúnıesiniń ál-Farabımen úndesip jatqanyn ańǵarady. Ár zamanda ómir súrgen eki danyshpannyń arasynda beımálim bir baılanys baryn bilgen. Elep-ekshep, zertteı kele, qyzyqty qupııasy men sanqyrly syrlary mol «Abaı jáne ál-Farabı» atty eńbek jazady. Jalpy, ál-Farabıdi tolyq bilý úshin din jolyna túbegeıli moıyn burý qajet dep sanaǵan. Al, ál-Farabıdiń basyna barýǵa ózbekten shyqqan abzal azamat Muhıtdınovtyń kóp kómegi tıedi.

-Oǵan Ózbekstannan shyqqan, buryn ózderinde Ortalyq komıtettiń hatshysy, odan keıin maqta mınıstri bolǵan Muhıtdınov kóp járdem bergen. Myna jaqtan shyǵarda, oǵan arnaıy hat jazyp bergen. Sırııaǵa baryp hatty kórsetkende, ol qasyna adam qosyp berip, ál-Farabıdi tabýǵa úlken septigin tıgizgen eken. Buny maǵan Aqjan Mashanıdiń ózi aıtty. Negizi, Aqjan Mashanovtyń aýzynan shyqqan bir sózin jerge túsirmeý kerek edi. Ol kisi uzaq ýaqyt úıinde jalǵyz qalyp, kitap jazyp qana jatty. Oǵan eshkim nazar aýdara qoımady. Onyń sońǵy jazǵan «Abaı jáne ál-Farabı» atty kitabyndaǵy tsıfrlar men hımııalyq esepterdi túsinip oqyp, taldaý úshin ǵalymdarymyzǵa kóp ýaqyt kerek-aý, kóp ter tógý qajet-aý dep oılaımyn. Aqjan Mashanov búgingi ǵylym men ıslamnyń arasyn jalǵastyratyn, qulamaıtyn kópir salǵan adam degen oıdamyn, - deıdi «Abjad» ilimin zertteýshi Ámirbek qajy.

Ol zamanda keńestik ústemdiktiń qylyshy jalańdap turǵan shaq. Kezinde Mashanıge «ǵalym ba ózi, molda ma?» dep kúlgender de boldy. Al, ol qalyptasqan osyndaı qıyn jaǵdaıǵa qaramaı, ıslamnyń ǵylymnan bólinbeıtindigin dáleldegen.