Aqjan – Uly dalanyń mádenı fenomeni

Aqjan – óte sırek kezdesetin qylańboz tústi jylqy. Túginiń túsi jaryqpen qanyǵyp, erekshe kórik berip turady. Mundaı reńk kóziniń túsin de qanyq ete túsip, jer betinde kezdespeıtin tym erekshe jylqy maly qylyp kórsetedi. Aqpeıil, aqkóńil, aqnıet degen sózdermen jaǵymdy rýh pen sanany sıpattaıtyn qazaq tanymynda jylqynyń mundaı túsi ıesine aqjoltaı habar jetkizýshi, qasıetti pyraq bolyp eseptelgen.

Mádenıettanýshy Ásel Nıkambekova qazaq pen jylqynyń dostyǵy Eltańba nyshanynda aıqyn kórinis tapqanyn eske salady.

– Memlekettilikti aıqyndaıtyn rámizderge kelsek, munda kóne túrki mıfologııasy basym. Qazaq mádenıeti kóshpeli jáne otyryqshy ómir saltynyń tarıhı kezeńderinen ótti. Botaı mádenıetiniń arheologııalyq ǵylymı kesheni men Serikbol Qondybaıdyń eńbekterinde «jylqy kýlti» qazaq mádenıetiniń basty sımvolyna aınalǵan, – deıdi ol.

Kóne shýmer órkenıetinen búginge deıin qazaq mádenıeti men tanymy qalaı qalyptasqanyn tereńnen qazyp jazǵan Serikbol Qondybaı «Qazaq mıfologııasyna kirispe» atty eńbeginde «mıftik arǵymaq» uǵymyn keltiredi. Onyń paıymynsha, jylqy – kóshpeli órkenıetti aıqyndaıtyn basty faktor bolǵan.

- Halqymyzdyń salt-dástúrinde jylqy aspan denelerine ataý berýde, ýaqytty ólsheýde jáne emdik ǵuryptardy ótkizýde paıdalanylǵan. Menińshe, qazaqtyń mıfologııalyq tanymyndaǵy jylqynyń eń basty qundylyǵy – memlekettilik, Otan qorǵaý jáne halyqtyń birligi. Іlııas Esenberlınniń «Altyn attar oıanady», Muhtar Maǵaýınniń «Júırik», Aqseleý Seıdimbektiń «Qazaq álemi» eńbekterinde de jylqy qazaq halqynyń moraldyq-adamgershilik qundylyqtar júıesindegi altyn dińgek retinde sıpattalady, - deıdi Ásel Nıkambekova.

Qylquıryqqa alǵash shalma tastalyp, noqta salynǵan meken qazaq dalasy deıtin ǵylymı tujyrym bar. Bizdiń dáýirimizge deıingi IV myńjyldyqqa jatatyn Botaı mádenıetiniń arheologııalyq oljalaryn qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda adam balasynyń jylqyny alǵash qolǵa úıretkenine, ony miný men sharýashylyq qajetine paıdalanǵanyna dálel retinde keltirilip júr.

Bý mashınasy paıda bolǵanǵa deıin qurlyqtaǵy basty utqyr kólik bolǵan jylqy adamzat tarıhyna eń kóp yqpal etken janýar dep esepteledi. Jylqy adamǵa jyldamdyq pen erkin qozǵalys syılap, kókjıegin keńeıtýge, saýda jasaýǵa, áskerı joryqtar uıymdastyrýǵa jáne ulan-ǵaıyr keńistikterdi biriktirýge múmkindik berdi. «Atyń barda jer tany jelip júrip», - deıtin qazaq máteli sonyń dáleli ispettes.

Qazaqstan dalasynyń petroglıfterindegi ańshylyq, ǵuryptyq rásimder men áskerı kórinisterdiń kóbinde jylqy adamnan keıingi orynda beınelengen. Bereldegi patshalar panteonynda bekter ózi mingen sáıgúliktermen birge jerlengen. Jer betindegi kúrestiń bárin adal serigi bolǵan jylqy mal arǵy dúnıede de ıesine alǵaýsyz qyzmet etedi degen nanym bolǵan kóshpeli jurtta.

Aqjan osy myńjyldyq dástúrdiń búgingi jalǵasyna aınalyp otyr. Ony sırek kezdesetin sulýlyǵyna qarap, Astananyń jańa sımvolyna balap jatqandar bar.

Aqjan esiminiń sımvoldyq máni de zor. Qazirgi túsiniktermen taldasaq, «kirshiksiz jannyń» astarynda taza nıet, zańnan attamaý, ádepten ozbaý, tártipti buzbaý ıdeıalarymen sabaqtas tereń mádenı mazmun jatyr.

Qoǵamǵa qazir qajet bolyp turǵan basty qundylyqty Aqjan esimine toǵystyrýdyń ar jaǵynda qazaqqa jaqyn jylqynyń tartymdy beınesi arqyly jańa muratqa úndeý jatqandaı. 

Sondyqtan bireý úshin Aqjan beınesi jylqy balasyna degen qurmet, bireý úshin keleshekten kútetin betburystyń bastaýy, taǵy bireý úshin ádiletti ári aq peıildi qoǵam qurýdyń sımvoldyq kórinisi.

Aqjan – Uly dalanyń qylańboz tulpary ǵana emes, ishki jáne syrtqy tazalyqtyń sánin uǵyndyrýǵa yqpal etetin mádenı fenomen.

Odan ári tereńdesek, azamattyq jaýapkershilik pen moraldyq baǵdardy qalalyq bolmys pen ulttyq sanany úılestiretin jańa kezeńiniń metaforasyna aınalyp otyr.

Áleýmettik jelide Aqjannyń beınesin kórgen qoldanýshylar únsiz qalyp jatqan joq. Meńsiz jylqynyń minsiz keskini kózge ystyq tartyp, Astanany shyny ǵımarattar men tas kóshelerdiń orkestri ǵana emes, qazaqı órkenıettiń jańasha túrlengen ortalyǵy etip kórsetip tur.