Aqyn N. Aıtulynyń «Arqatirek» poemalar shoǵyry QR Mem­le­kettik syılyǵyna usynyldy

Nesipbektiń shyǵar­mashylyǵyn qydyra sholǵanda onyń altyn arqaýy Alashtyń azattyǵy, ulttyń ulylyǵy ekeni kózge aıqulaqtana shalynady. Ana bir jyldary «Báıterek», «Kókala úırek», «Tý», «Aq­mo­la shaıqasy» poemalarymen jurtty jalt qaratqan aqyn endi kemel shabyttyń sharpýynda eken. Nesipbek jyrlaryn oqyǵanda osy­ǵan anyq kóz jetkizdik, dep jazady  Halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty Serik Aqsuńqaruly «Aıqyn» gazetindegi  zerteý maqalasynda.

Aqyndyq - táńirdiń bergen syıy. Kez kelgen aqyn ult aqyny deńgeıine kóterile almaıdy. Ultty jyrlaý eldik múddeni jyr­laý ǵana emes, ol úshin búkil bolmy­syńnan, shyǵarmashylyǵyńnyń ón-bo­ıynan ulttyq rýh jýsan ıisindeı burqy­rap turýǵa tıis.
Táýelsizdikti jyrlamaǵan aqyn joq. Al sol azattyqty barynsha tanym-túı­sigimen túsine, jerine jetkize, egile jyr­laǵan aqyn sırek. Sol sırektiń biri - Ne­sipbek. Otar­shyldyq qııanatyn erte sezingen qazaqtyń osy qara balasynyń el egemendigi haqyndaǵy jyrlarynyń ár shýmaǵyn tebirenbeı, emirenbeı oqý múm­kin emes. Eki birdeı ók­tem eldiń tegerýindi tezine túsip, el-jur­tynyń egemendigin sa­ǵyna, sarǵaıa kútken atanyń urpaǵy, ar­qaly aqyn Nesipbektiń berisi - Alash, árisi - adamzat úmbetine aı­tar sóz, aǵytar syry az emes. Bodandyqtyń ne bir sur­qııalyǵyn besikten beli shyq­paı, kóńili­ne túıgen sherli Nesipbektiń Táýel­sizdikke táý etken jyr-tolǵaýlary bizdiń óleń­derimizden góri tabıǵı ári shynaıy ekenin moıyndaýymyz kerek! Nesipbektiń ómir­baıany, taǵdyr-talany bizden ózgesheleý boldy. Sondyqtan da táýelsizdik tańy atqan shaqta kúrmelgen tili sheshildi, shiderden bosaǵan júırikteı kósildi.

Kúshtige tize búgip basym kelgen,
Aıyryldyq ataqonys asyl jerden.
Qymbatqa tústi bizge bul azattyq,
Han Kene, Mahambetter basyn bergen...

Aqyn jyrlaryn oqyp otyryp baıa­ǵy Buqar-ekeń aıtatyn «Baǵanaly orda, basty orda, Baısal orda qonǵan jurt, Qara túlki qarmaljyq, Qas sypaıy kıgen jurt, Aq­sary atam aspalap, el jaýlaýǵa shyqqan jurt, Haqtyń jolyn kúzetpeı, Jaman­dyqty uqqan jurt; Bas, aıaǵyń baı bolyp, Báseke dáýren súrgen jurt; Baı tóbetiń mańqyldap, Baısal taýyp úrgen jurt» de­gendeı kópten kútken altyn kúldireýishti táýelsizdigine táý etip, syrly da syrbaz sulý sózden mol olja salǵan eken deısiń! Ne­sipbek ulttyń ýyzyna, máıegine ja­ryǵan aqyn. Ol búgingi bolmysqa, iri bet­burystar­ǵa beı-jaı qaraı almaıdy. Búgingi men ót­kendi shabystyra, shendes­tire tol­ǵaıdy. Qazaq sóziniń qudireti men qarymyn sheber paıdalanady. Sol úshin ony kó­neden qalǵan bir sarqyt dersiń. Sol kóneniń kózindeı bir tuıaq búgingi tá­ýelsizdik baqytyn, qazaqtyń sol jolda ótkeni men ketkenin jyrlaý úshin ara­myzda júrgendeı.
Iá, Táýelsizdik biz úshin myń márte kıeli uǵym! Búginde dúnıedegi órkenıetti jurttardyń kóshin bastap, basqa eldi ór keýdesimen jasqap otyrǵan AQSh-tyń ózi óz Táýelsizdigi úshin qanshama jyl qan keshipti. Al týasy el bolǵannan beri bi­reýge bodan bolýdyń ne ekenin bilmeı kele jatqan memleketter de bar eken. Ja­ponııa, Uly­brıtanııa, Shvetsııa, Ispa­nııa­lardyń she­jiresinde Táýelsizdik kúni atymen joq kórinedi! Olar baıaǵydan bostan, bizshe bi­reýge jaýtańdap, kósem­singen kóringenniń qas-qabaǵyna qa­ramaǵan...Ózinen basqaǵa, ózgege qyzmet etpegen! Uly - qul, qyzy -kúń bolmaǵan! Olarda bári bar - aǵyl-tegil baılyq, mamyrjaı tirshilik, emen-jarqyn kúlki, tipti adamzatqa ortaq aqsha birligi - dollar, atom bombasy... Biraq búginde olar­dyń aqyndary ne jazaryn bilmeı qaldy. Eýropa qartaıdy. Rýhanı, moral­dyq turǵydan artqa shegindi. Ke­risinshe, bizdiń Shyǵys - nebir uly aqyn­dary bar, táýelsizdigin, eldigin qadir tutar kóne Shyǵys qaıta oıandy. Ótken men bú­gindi, Shyǵys pen Batysty tolaǵaı oılap, óreli oı aıtatyn, halqyna, eline jarshy bola­tyn kórkem oıdyń has sheberleri týdy. Olardyń ınertsııasy, shalǵysy sýylda­ǵan qy­randaı otty tebini qaımana halqyn
alǵa qaraı jebeýde. Osy bir qubylysty basqa el emes, biz ózimiz baǵalaı bilsek-ti! Ǵalamdyq rýhanı keńistikte aldyna el salmaı, eshkimge uqsamaı erek turǵan qazaq jyrynyń aıtýly tulǵasy Nesipbek Aı­tulynyń poezııasy otarshyldyq oırany­na laǵynet aıtqandardyń kósh basynda tur. Sondyqtan da ol keńestik kezdiń ózinde:

Syrtym bir qońyr baǵylan,
Іshim bir kekti qabylan.
Qabylan aıbat shegedi,
Qabanǵa azý janyǵan, - dep jasqan­baı jyrlady.
Bul tolǵaýdy asyldyń synyǵy - me­­niń Bekbolat inim qara qobyzda kúńirentti.
«Shóp shyqqan jerine shyǵady», «Altyn shyqqan jerdi belden qaz» degen bar. Altyn demekshi, qazaqqa Táńiri myna dúnıedegi ıgiliktiń bárin bergen. Altaıdan Atyraýǵa deıingi ulan-ǵaıyr aımaqtyń asty da - altyn, ústi de - altyn. Onda ǵu­myr keshken Altyn kıimdi hanzadalar­dyń atynyń er-turman, júgenine deıin altynǵa aptalyp, kúmiske kúptelgen. Bul - Adam-Ata - Haýa Ana jaralǵaly bir-birimen altyn úshin arbasyp, neshe túrli qyrǵyn soǵystar jasaǵan bylaıǵy adamzat násiliniń óńi túgili, túsine de kirmeıtin dúnıe. «Az sóz - altyn, kóp sóz - kómir» dep, aýzynan shyq­qan lebiziniń ózin saf taza altynǵa balaıtyn da osy jurt. «Óleń - sózdiń patshasy, sóz sarasy» (Abaı). Sodan bolar, qazaqtyń mańdaıyna Qudaı Taǵala jazǵan qut-yrystyń ishindegi eń keremeti - qara óleń. Onyń myna jaryq jalǵanda qaı attyń ús­ti, qaı túıeniń qo­mynda, qandaı dýaly aýyzdan qalaı túse salǵany bir Allaǵa ǵana aıan. Belgilisi - VII-VIII ǵ.ǵ. tasqa tańba­lanǵan Tonykók, Kúltegin, Bilge Qaǵannyń qaharmandyq jyrlary, Júsip Balasu­ǵynnyń «Qutadǵý bilik» dastandary. Bular bizdiń eldiń jan-júıesin tebirentip, et júregin eljiretip jatqanda búkil Eýropada mundaı shahqar (shedevr) týyndylar men ozyq úlgiler bolmaǵan. Buǵan halyq eposyn qosyńyz! Odan - Abaı, Maǵjan, Qasym, Muqaǵalı, Farızalar shyǵady ǵoı.
Osynshama uly tulǵalar jaıǵasqan qazaq jyrynyń tórine shyǵý túgili, bo­saǵasynan syǵalaýdyń ózi jumyrbasty pendege qııamet-qaıymmen para-par dú­nıe. Ananyń qursaǵynan jaryq dúnıege kelý­men sol anań, ákeń, ata-babań júrgen ulttyń rýhanı aınasy ulttyq poezııaǵa jetý - jer baýyrlaǵan pende balasynyń so­nyń tartylys zańyn talqandap buzyp, ǵarysh­qa kóterilgenine uqsas qubylys! Ásirese, dás­túri berik, tarıhy tereń, tulǵalary birinen-biri ótken iri, ulttyq boıaýy myń qubylyp, kózdi arbap, kóńildi alań etip, kókirekti kól-kósir sezimge bó­leıtin qazaq jyry­nyń qaqpasyn aıqara ashýdyń azaby, tipti bó­lek. Meniń aqyn dosym Nesipbek Aıtuly sonyń bárin ózeginen ótkizip, basynan keship, qazaq óleńindegi «Kel, kedeı, basyń qos jal­shy­men, Baılardy qoıdaı qý qamshymen» - deıtin qara dúrsin saryndy qamshylap qýyp shyqqan qarakókterdiń qataryn túzeıdi. Biz Qazaqstan Jazýshylar odaǵy­nyń Kommýnıster (Abylaıhan) dańǵyly, №105 úıdegi ǵımarattaǵy esigi­nen alǵash syǵalaǵanda osyndaı óleńsymaq­tar tó­bemizde oıran salyp júrgen. Qaıran Qa­sym jalǵyz ózi jaǵasynan alyp, keıin Mu­qaǵalı, Qadyr, Tumanbaı, Ótejandar biraz silkilegen bul silimtiktiń silikpesin shyǵarǵan osy Nesipbekter edi.
Sol kezdegi bizdiń býynnan Muqaǵalı Maqataevtyń kózi osy Nesipbekke tústi. Qazaqtyń qaınaǵan qalyń ortasynan shyǵyp, bizshe oryssha saqaýlanbaı, ult­tyq oılaý júıesin jan dúnıesine sińirgen Ne­sipbektiń óleńderine Muqaǵalıdaı Metr­diń jan tartýy teginnen-tegin emes edi. Danteniń «Táńirdiń tálkegin» tárji­malap júrgen uly aqyn Muqaǵalı Nesipbek shy­ǵarmashy­lyǵyndaǵy epıkalyq sa­ryndy sol kezde-aq ańǵardy. Nesipbek Aı­tuly ke­ıinnen qazaq batyrlarynyń tutas bir poe­tıkalyq po­naramasyn jasap, Abylaı, Bógenbaı, Qa­banbaı, Berdiqoja, Shaqantaı, Kenesary, Taıjandardyń qa­har­mandyq obrazdaryn somdap shyqty.
Mynaý - Jalańtós:
Jalǵannyń janǵan otyn óshirmegen,
Tirlikte jumbaq qansha sheshilmegen.
Sheshesi tuńǵyshyna jerik bolyp,
Kókjaldyń deıdi qaqtap tósin jegen.

Tereńge batyrsa da zaman, meıli,
Ataǵy aspandaǵan er ólmeıdi.
Jarqyrap apaı tósi jaýdy qýyp,
Jalańtós atanǵany sodan deıdi.

Mynaý - Tólegetaı:
Bulyńǵyr ótken ómir buldyraǵan,
Tumandaı túneredi tunjyraǵan.
Tutasqan kók munardyń arasynan,
Jalt etip kóriner me muńly babam?
Tolqynnan tolqyn qýyp ketip jatyr,
Tirshilik aqqan sýdaı syldyraǵan
Túıinin toqsan túrli dúnıeniń,
Túgeldep bas-aıaǵyn kim quraǵan?
Jurnaǵyn jınaı almaı jurtta qalǵan,
El edik Táńirge shyn jylaǵan.

Shapyrashty Naýryzbaıǵa qarańyz:
Uly júz Shapyrashty - arǵy tegi,
Asyldan bergi jaǵyn órbitedi.
Qudaıym qursaqtyny qur qaldyrmas,
Ár eldiń mańdaıyna er bitedi.

Qaı zaman uly shaıqas toqtaǵaly,
Qozdaıdy, kóne tarıh shoqtanady.
Jatqany Degereste - ásheıin sóz,
Túsken joq alyp batyr attan áli!

«Ótip barady epostyń esil dáýreni...» («Ýmchalsıa vek epıcheskıh poem») dep edi ıÝrıı Lermontov HІH-ǵasyrda. Orys­tyń ár sózi paıǵambardyń lebizin­deı estiletin sol ker zamannyń ózinde qazaq poezııasy oǵan pálendeı eleń ete qoıǵan joq. Nege? Óıtkeni biz epostan týǵan jurt edik. Dú­nıeniń saıası kartasynda epos eli atanǵan jurt saýsaqpen sanarlyqtaı. Onyń sonaý tórkin jurtynda «Ilıada» men «Odesseıa­ny» jasaǵan grekter tur. «Mahab­harata» men «Ramaıana» eposymen úndi jur­ty kózge qııadan shalynady. «Edda» jyryn týǵyzǵan Skandınavııa men «Nıbelýngı» jyrynyń ıesi nemisterdiń aq mańdaıy alystan jarqyrap kórinedi. Epos at ústinde 3 myń jyldaı saıran salǵan kóshpelilerdiń qanyna sińip, súıegine kirigip ketkeli qashan?! Orysta «Igor jasaǵy týraly» jalǵyz jyr ǵana bar. Onyń óziniń shyqqan tegi áli kúmándi. Al bizdiń «Alpamystan» bastap, «Qyz Jibekterge» deıingi aralyq­taǵy halyq eposy qanshama? Qazaqstan Ǵylym Akademııasynyń qoljazba qoryn­da shań basyp jatqan bes júzge tarta tomdar­dy aıtpaǵanda... Ulttyq Táýelsizdigimizdi urandy jyryna qosyp, qazaq eposyn qaıta jańǵyrtqan Nesipbek Aıtulynyń «Ar­qatirek» poemalar tsıkly Qazaqstan Res­pýblıkasy Memlekettik syılyǵyna birden-bir laıyq shyǵarma. Ulttyq oı, sana, dás­túrden bastaý alatyn óner týyn­dysy men eksperıment, elikteý-so­lyqtaýdan jasalǵan jasandy nárseler - qara jolda ósken qazaq pen asfaltta ósken qazaqtaı bir-birine kereǵar dúnıe. Atajurt, shyqqan teginen aınymaǵan shyǵarma ǵana «Tabany jerde turǵanda, tapjylmaıtuǵyn Anteıdeı» (Keńshilik Myrzabekov) ómirsheń bolmaq.
Sýretkerlik - Nesipbek poezııasynyń basty sıpaty. Onyń qalamynan adam minezi, tabıǵat tynysy, oqıǵalardyń bir­den birge aýysýy tabıǵı, tep-tegis, jumyr kúıinde týady. Kóp aqyndarǵa alynbas qamaldaı kórinetin erlikti, eserlikti, soǵys jaǵdaıyn óte nanymdy sýret­teıdi.
Qaharly Naýryzbaı alyp kúshti,
Dúleıdi bir urǵanda qaǵyp tústi.
Bóksesi ertoqymnan qopań etip,
Ókirip attyń jalyn baryp qushty.

Aıaǵy kókten keldi tyrań asyp,
Serpildi sansyz qalmaq tura qashyp.
Esterin qaıta jınap keskilesti,
Qyrǵanda qazaq qoly qýa basyp.

Kelgeni anyq edi óliskeli,
Ólispeı qalmaqtar da berispedi.
Shaıqasqa kirdi qoıshy-qolańy da,
Ien qap órgen maly óristegi...

Poemada Naýryzbaı batyrdyń eren tulǵasy erekshe somdalǵan.
«Tólegetaı» poemasy da ǵasyrlar qoı­naýynan syr shertken tarıhı jyr-shejire. Qalyń oqyrman kópten kóz jazyp qalǵan mundaı shyǵarmalar búgingi urpaq úshin aýadaı qajet.
Qazaqtyń qassıetti ár atasy,
Bıik tur ne shoqtyǵy, ne jotasy.
Attaryn aýyzǵa alsam,
Keń dalanyń
Tebirener ózge túgil qara tasy.

Tegin bilý tektilik. Táýelsizdiktiń rý­hanı tiregi, aıbyny - qazaqtyń qazaqty­ǵy. Ertedegi babalardyń Atyraýdan Al­taıǵa, Syr boıynan Sibirge deıingi ulan-ǵaıyr jerdi ýysynda shaıqaltpaı ustap turǵany aıan. Biz sondaı irgeli el bolǵan ekenbiz. Osyndaı ulan-ǵaıyr keńistikte bizdeı birtekti, bir tildi halyq kemde-kem. Impe­rııa­lyq jáne keńestik qýǵyn-súrgin kezinde de ishtegi, syrttaǵy qazaqty tilinen, ulttyq bolmysynan aıyrmaı saqtap qalǵan - sol uly qudiret. Kezindegi úlken eldiktiń sha­rapaty, ulttyń ishki ımmýnıteti. Sonyń arqasynda búgin táýelsiz el boldyq. Kıeli kóne jurtymyzda qaıta shańyraq kóterip, eńse tiktedik. Endeshe, joqtan paıda bolmadyq.
Dańqyna dara batyr shań qonbaǵan,
Turannyń tutastyǵyn armandaǵan.
Kók týdy qorǵaıdy endi kıesimen,
Erliktiń ata jolyn salǵan babam, - deıdi,
«Jalańtós» poemasynda aqyn.
Ata-babamyzdyń bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarǵan, birin-biri jelep-jebegen, birde baıtaq dalanyń ol shetinde, birde bul shetinde júrip qasıetti qalyń jurtyn jaýdan qorǵaǵan erligi - aqyn shyǵarmashylyǵynyń altyn ózegi.
Búgingi qazaq poezııasynyń jampozy Nesipbek - Táýelsizdik pen eldiktiń, erkin oıdyń, kemel keleshektiń jarshysy. Ol naǵyz aqynǵa tán bolmysymen, azamattyq oı-pikirimen azattyqtyń asqaq jyrshy­syna aınaldy. Sondyqtan ol óz zaman­dastarynan oq boıy alda keledi. Maǵan ol keıde epıkalyq janrdyń shashasyna shań juqpas júırikteri - keshegi Іlııas, Maǵjan, Isa, Nurqandardyń búgingi tiri júrgen kózindeı kórinedi...
Nesipbek ekeýmiz 2008 jyly osy syılyqqa qatar usynylyp, qatar shaptyq. Ekeýmiz de kómbede súrindik. Durysy - súrindirdi. Sol kópe-kórneý ádiletsizdikti respýblıkalyq baspasóz ulardaı shýlap jazdy. Ásirese, marqum Aqseleý aǵam ashyna aıtty. Amal ne, bolar is boldy.
Bizdińshe, Memlekettik syılyq Mem­lekettik múddeni, Táýelsizdikti tý etip kó­tergen shyǵarmaǵa berilýi kerek. Endeshe, azattyqtyń asqaq jyrshysy Nesipbek Aıtulynyń «Arqatirek» kitaby mundaı mártebeli marapatqa ábden laıyq. Muqaǵalı aǵań aýzyńa túkirgen seni kıeli jyr perisi, óziń jyrlaǵan babalar rýhy qoldasyn, baýyrym, Nesipbek demekpin!