Aqtóbelik ardager qytaılyq maıdandas dostaryn izdep jatyr

Borıs Konıýshenko Qytaıdyń halyq azat etý Áskerı-áýe kúshteri qurylǵan tusta qyzmet etti, ol chankaıshyldarmen soǵysqan jaýyngerlik eskadrılıada sarbazdarǵa áskerı istiń mashyqtaryn úıretti. Dostyqtyń belgisi jáne qytaı halqyna kómek kórsetkeni úshin ony Mao Tsze Dýnnyń ózi estelik medalmen marapattady.

Aǵa serjant Konıýshenkonyń Qytaıdaǵy tipti onyń aınalasynda júrgenderdiń ózine de beımálim áskerı qyzmeti 1949 jyly bastalyp, eki jarym jylǵa sozyldy. Onyń aldynda Aqtóbedegi №45 mektepti bitirip, temirjol deposynda, mehanıka zaýytynda, munaı kombınatynda (burynǵy «Geotehnıka» zaýyty), «Aqtóberentgen» zaýytynda jumys istedi. 1946 jyly ol áskerge shaqyrtylyp, Máskeý avıatsııalyq ýchılışesine oqýǵa jiberildi. Odan avıatsııalyq jabdyqtaý jónindegi tehnık, aǵa serjant Borıs Konıýshenkony Batys Ýkraınaǵa jiberdi.

1949 jyly sáýirde Borıs Ivanovıchtiń taǵdyry kúrt ózgerdi. Ony bir top áskermen birge Lvovqa joǵary shendilermen suhbatqa jiberdi. Arnaıy komıssııa óńsheń joǵary shendilerden quraldy, eń berisi maıor boldy. Túrli taqyryptar qozǵaldy, biraq bir ǵana suraq: osynyń bári ne úshin kerek degen saýaldyń basy ashyq edi. Alaıda ol kezde suraq qoıýǵa bolmaıtyn. Áskerlerdiń kıim ólshemderin alyp, sýretke túsirip, Kıevke jiberildi. Ol jerde basqa bir arnaıy komıssııanyń ofıtserleri ómirbaıany, ata-anasy, týystary, sottalǵan-sottalmaǵany, t.b. surady.

Kıevten Máskeýge kelip, qonaqúıge ornalastyryldy. Mamyr kúnderiniń birinde ony kólikke otyrǵyzyp, Máskeý mańyndaǵy ormanda ornalasqan áskerı bólimge alyp keldi. Sóz alǵan general: «Sizder Qytaıǵa arnaıy tapsyrmany oryndaý úshin attanasyzdar» dedi. Sosyn osy eldegi áskerı, ekonomıkalyq, saıası jaǵdaımen tanystyra bastady. KSRO kommýnıstik Qytaıǵa materıaldyq kómekpen qosa, myńdaǵan áskerı mamandar men sarbazdardy jiberdi.

Ol kezde Qytaıda birneshe saıası kúsh úzdiksiz kúres júrgizip jatqan. QKP jáne Mao Tsze Dýn basqarǵan patrıottyq maıdan óz aldyna reaktsııalyq Gomından rejımin qulatyp, demokratııalyq Qytaı qurý úshin kúresti. Al Gomından rejımine AQSh qoldaý kórsetti. AQSh Japonııa tize búkkennen keıin 110 myńnan astam áskerin Qytaıda ustady. Olar Gomından dıvızııalaryn jattyqtyryp, áskerı tehnıkamen qamtamasyz etip turdy. AQSh-tyń qoldaýyna arqa súıegen rejım Qytaıda azamat soǵysyn bastady. Máskeýdiń ustanymy boıynsha, bul Qytaıdyń ishki saıasaty edi. Al is júzinde KSRO kommýnıstik Qytaıǵa ári materıaldyq kómek kórsetti, ári myńdaǵan áskerı mamandar men soldattaryn jiberdi.

Sondaı qurylymdardyń birinde Borıs Konıýshenko boldy. Olardy Qytaıǵa jibermes buryn ábden daıyndady. Áskerler tapsyrma alǵannan keıin, Máskeýge jiberilip, búkil qujattary alyndy. Olardyń árbirine úsh sypyra azamattyq kıim-keshek berildi, artynsha «azamatyq kıimmen júrýge daǵdylanyńdar» degen tapsyrma keldi.

Qytaıǵa deıin QShTJ arqyly jetti. Aldymen Chıtaǵa deıin, keıin Otpor stansasyna deıin, sol jerden qytaı vagondaryna otyryp, tar jolmen Harbınge jetti. Odan keıin Beıjińge kelip, sol jerden el shyǵysyna Tszınan qalasyna jiberildi.

«Ol kezde Qytaıdyń jaǵdaıy KSRO-daǵydan da nashar boldy, - dep eske alady Borıs Ivanovıch, - shamamen bizdiń azamattyq soǵys jyldary kezeńindegideı boldy. Avıaeksadrılıada qyzmet ettim. Qytaılarǵa óz avıatsııasyn qurýǵa járdemdesý mindeti turdy. Jas jigitterge ushaq, aerodrom jabdyqtaryn zerdeleýge járdemdestim. Aerodrom úshin saı keletin alań tańdap, ushý jolaqtaryn tazalap, qajetti jabdyqtar ornatqan soń ushaqtar ushyryla bastady. Qytaı sarbazdary óte eńbekqor, bilýge qumar jastardan quraldy. Qytaı ushqyshtary La, ıAK - keńes ushaqtarynda ushýǵa daǵdylandy. Bizdiń nusqaýshylar olardy jerde, naǵyz áýe aıqastarynda qalaı soǵysý qajettigine úıretti».

Keńes ushqyshtarynyń Qytaıdyń halyq azat etý armııasynyń sapynda urysqa qatysýy asa qupııa boldy. Sondyqtan olarǵa parashıýt berilmedi, jeke basyn rastaıtyn qujattary bolmady, olar aty-jónderin de atamaıtyn.

Osy eki jylda olardy týystary da joǵaltty. «Soǵysqa jiberilgenderge» úılerine qashan qaıtatyndary aıtylmady, olarǵa hat jazýǵa, bireýmen aralasýǵa tyıym salyndy, qala syrtynda tirshilik etti. Borıs Ivanovıch qalaǵa aýdarmashymen birge bir-aq márte, jeıde satyp alý úshin shyqty. Dúkenderdiń birinde ózine unaǵan jeıdeni tapqan soń, oǵan aıtylǵan baǵany tóleý úshin qaltasynan aqsha alyp soza bergende, qasynda júrgen ózge satyp alýshylar oǵan áldene dep keıidi. Aýdarmashy oǵan bulaı etýge bolmaıtynyn, mindetti túrde saýdalasý qajettigin eskertedi. Ań-tań bolǵan Konıýshenko keıinnen, elge oralǵan soń, sol oqıǵanyń zardabyn da tatýy múmkin edi.

1949 jylǵy maýsymnan 1951 jylǵy tamyz aralyǵynda Borıs Konıýshenko Qytaıda boldy. Osy ýaqyt ishinde ol 30 shaqty adamdy ásker isine mashyqtandyrdy. Úsh ushqysh dosyn joǵaltty, olar soǵys tapsyrmasynan oralmady. Qytaı tarıhynda QHAÁ ÁÁK resmı túrde 1949 jyly quryla bastady, demek, bizdiń batyrdyń buǵan tikeleı qatysy bar. Qyzmet ýaqytynda Borıs Ivanovıchtiń qytaı sarbazdary arasynda dostary da boldy. Keter aldynda olar ustazyna qoltańba qoıyp, fotolaryn syılady. Olar tiri me eken? Taǵdyrlary ne boldy? Qart ushqysh Borıs Ivanovıch sony bilgisi keledi!

Burynnan nege izdemedi degen suraq ta týyndaýy múmkin. Birinshiden, qupııalyq rejimi: Qytaıdan ketken kezde batyr áskerı qupııany 50 jyl jarııalamaýǵa qolhat berdi. Onyń Qytaıdaǵy ómirinen az adam ǵana habardar boldy.

Borıs Ivanovıchtiń Qytaıdaǵy qyzmetin qupııa saqtaýyna taǵy bir sebebi boldy. Elge oralǵan soń araǵa kóp jyl salyp, kúnderdiń birinde Borıs Ivanovıch dúkende saýdalasý qajet degen sózdi aıtyp qalady. Týra sonyń erteńine ony basshylyq shaqyryp alady. Barsa - kabınette KGB qyzmetkeri otyr. Ol Borıs Ivanovıchten dúkendegi oqıǵa, Qytaı týraly surastyra bastaıdy. Biraq Konıýshenko eshteńe aıtpaıdy. Egjeı-tegjeıli tekseris eshteńe bermegen soń, Borıs Ivanovıchti endi eshkim mazalamaıdy, degenmen sol oqıǵadan keıin Borıs Ivanovıch Qytaı saparyn tipti eske almaǵandy jón sanaıdy. Tipti, elge oralǵanyna jetpis jylǵa jýyqtasa da, «AV» tilshisine óziniń ómiri týraly aıta otyryp, «muny aıtýǵa bola ma» dep surap otyrdy.

Beıjińniń Tıananmen alańynda satyp alǵan porshendi ebonıt avtoqalamy men 1951 jyly aqpanda alǵan medali (Qytaıda Halyq-azattyq áskeri janyndaǵy erekshe áskerdi qurǵany, dostyq, keńes mamandary qytaı áskerine kómek kórsetkeni úshin) Qytaıdaǵy qyzmetin Borıs Ivanovıchtiń esine salatyn birden-bir jurnaq bolyp qaldy. Onyń №100747 kýáligine QHR Ortalyq halyq úkimetiniń Revolıýtsııalyq áskerı komıssııasynyń tóraǵasy Mao Tszedýn qol qoıǵan.

Borıs Ivanovıch birge qyzmet etken qytaılyq maıdandastarynan habarlasýdy ótinedi. Olar týraly aqparat Otandaryna oralar kezde syıǵa bergen foto syrtyndaǵy ıeroglıfte jasyryn jazylǵan bolar. Bálkim, sýretten ózderin tanyp qalar. Borıs Ivanovıch ekinshi qatarda sol jaqta jetinshi bolyp tur.

Avtor: Mıral Djarmýhambetov