Aqtóbedegi memlekettik arhıv qoımasy lyq toly
AQTÓBE. KAZINFORM – Aqtóbe oblysynyń memlekettik arhıvinde Reseıdiń Orynbor, Sankt-Peterbýrg, Bashqurtstannyń Ýfa qalasyndaǵy arhıvterinen ákelingen 195 is bar. Bul – zertteý jumystaryn júrgizýge múmkindik beretin qujattar. Sonymen birge 1949 jyly Shyǵanaq Bersıevtiń tarysy da tapsyrylǵan. Degenmen qazir arhıv qoımasy tolyp tur. Kazinform tilshisi Aqtóbe arhıviniń jumysymen tanysty.
Arhıvtegi 709 myńnan astam saqtaý birliginiń tek 35 myńǵa jýyǵy tsıfrlandyryldy
Aqtóbe oblysynyń memlekettik arhıvi 1923 jyldyń qyrkúıek aıynda Aqtóbe gýbernııalyq arhıv bıýrosy bolyp quryldy. Sodan beri úzdiksiz jumys istep keledi. Sonymen birge arhıvtiń Qobda jáne Shalqar aýdandyq memlekettik fılıaldary, 10 aýdandyq memlekettik arhıvi bar. Oblystyq arhıvte burynǵy partııa, qala jáne oblys arhıvteriniń qujattary saqtaýly. Sóıtip úsh muraǵattyń basy birikken.
– Arhıvte 1860 jyldyń metrıkalyq shirkeý kitaptary (týǵan, shoqynǵan, nekede turǵan, qaıtys bolǵan adamdar týraly jazbalar tirkelgen qujat-red.) bar. Negizi qujattar 1917 jyldan bastap saqtalǵan. Partııa uıymynyń, qala arhıviniń qujattary osynda. Sonymen qatar oblysymyzdyń jergilikti basqarý organdarynyń, ónerkásip, qurylys isiniń damýy, elektr stantsııasynyń salynýy, aǵartý, densaýlyq saqtaý, mádenıet salalarynyń damýy, qazaq baılarynyń mal-múlkin tárkileý, qonys aýdarylǵandar jóninde qundy derek bar. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary, asharshylyq, sharýalardy ujymdastyrý qujattary da saqtaýly. Barlyǵy 39 jeke tektik qor jınaqtalǵan. Bul degenimiz 32 jeke jáne 7 toptama qujat. Atap aıtsaq «Keńes Odaǵynyń batyrlary», «Qazaqstan Keńes uıymynyń bıligin ornatýshylar», «Uly Otan soǵysyna qatysýshylar», «Eńbek ardagerleri», «Sotsıalıstik Eńbek erleri», «Aqtóbe oblysynyń sport maıtalmandary», «Aqtóbe oblysynyń ınternatsıonalıst jaýyngerleri» toptamalary bar, - dedi dedi Ulttyq arhıv qory qujattaryn memlekettik esepke alý jáne saqtaýdy qamtamasyz etý bóliminiń basshysy Sharbaný Muhtarova.
Sonymen birge 1880-1915 jyldary jaryq kórgen «Torǵaı oblysynyń sholýy», 1913-1914 jyldardaǵy «Aktıýbınskıı gorodskoı vestnık» jýrnaldary, 1928 jyly jaryqqa shyqqan «Kedeı» gazeti, 1921-1923, 1929-1931 jyldary basylǵan «Stepnaıa pravda» gazetiniń jınaǵy engen ǵylymı anyqtamalyq kitaphanany osy muraǵattan tabýǵa bolady.
Ǵasyrdan astam tarıhy bar arhıvte búginde úsh bólim jumys istep tur. Olar: Ulttyq arhıv qory qujattaryn memlekettik esepke alý jáne saqtaýdy qamtamasyz etý, Ulttyq arhıv qoryn tolyqtyrý, Arhıv qujattaryn paıdalaný jáne jarııalaý. Árqaısysynyń óz júgi bar. Ol júk aýyr jáne jaýapkershiligi joǵary. Ulttyq arhıv qory qujattaryn memlekettik esepke alý jáne saqtaýdy qamtamasyz etý bólimi qujat qabyldaýdan bólek, onyń tolyqtyǵyn jáne fızıkalyq jaǵdaıyn tekseredi, syrtqy belgilerin, óshe bastaǵan mátinderin qalpyna keltiredi, qaıta óńdeý jumysyn júrgizedi.
– Arhıv qyzmeti 1998 jyly bekitilgen «Ulttyq arhıv qory jáne arhıvter týraly» Zańyna jáne qoldanystaǵy erejeler men normatıvterge súıenip otyryp júrgiziledi. Basty mindet - Ulttyq arhıv qory qujattarynyń qundylyqtaryn saraptap, iriktep, jınaqtaý, olardy esepke alyp, saqtaýǵa alý, saqtalýyn qamtamasyz etý jáne ǵylymı aınalymǵa engizip, qoǵam men memleket múddesi úshin paıdalanylýyn jan-jaqty qamtamasyz etý. Oblystyq arhıvtiń 640 myń saqtaý birligine arnalǵan 2 ǵımaratynda 714 730 saqtaý birliginen turatyn 1 634 qor jınaqtalǵan. Arhıv ǵımarattary toly bolǵan soń qazir jabylǵan mekemelerdiń qujattaryn ǵana qabyldap jatyrmyz, - dedi ol.
Arhıvter elimizdegi «Tsıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasynan tys qalmady. «Qujattardyń biryńǵaı elektrondyq arhıvi» aqparattyq júıesin engizý maqsatynda 2018 jyly tsıfrlandyrý jumysy bastaldy. Arhıvte 714 myńnan astam saqtaý birligi bolsa, onyń 35 myńǵa jýyǵy ǵana tsıfrlandyryldy. Jumys jalǵasyp jatyr. Aldymen memleket úshin birinshi dárejeli asa qundy, ǵylymı, áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası jáne tarıhı mańyzy bar jáne azamattardyń quqyǵy men zańdy múddelerin qorǵaıtyn, suranysqa ıe qujattar skanerlendi.
Qujat joǵalsa ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan
Aqtóbe oblystyq memlekettik arhıviniń jınaqtaý derekkózderin 554 uıym men mekeme quraıdy. Bul – óńirdegi memlekettik mekemeler, uıymdar, aýmaqtyq organdar men kásiporyndar.
– Mekeme, uıym, kásiporyndardaǵy arhıv isiniń durys júrgizilýin qadaǵalaý, qujattardyń saqtalýyn qamtamasyz etý jáne arhıv isi salasyna qatysty zań talaptarynyń oryndalýyn baqylaý. Bul – bizdiń bólimniń mindeti. Aqtóbe oblysynyń memlekettik arhıviniń qyzmetkerleri mekemelerge keńes berip, ádistemelik kómek kórsetip, semınarlar uıymdastyrady. Normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi túsindirip, arhıv isin durys júrgizý joldaryn úıretedi. Bul – qujattardyń saqtalýyn qamtamasyz etý maqsatynda júrgiziletin júıeli jumys. Óıtkeni bizdiń bólim qujattardyń arhıv qoımasyna túskenge deıingi satydaǵy máselelerdi qarastyrady. Sondaı-aq ár úsh jyl saıyn pasporttaý jumysyn josparly túrde júrgizip, uıymdarda saqtalatyn qujattardyń sany, jaǵdaıy týraly málimetter jınaqtaımyz. ıAǵnı ár mekemede qansha qujat bar ekenin esepke alamyz. Turaqty saqtalatyn jáne jeke quram boıynsha qujattardyń esebin júrgizemiz. Pasporttaýdyń nátıjesinde bolashaqta qansha qujat memlekettik saqtaýǵa túsetini boljanady. Qazirgi tańda arhıv qoımalary shamadan tys tolyq. Soǵan qaramastan jabylǵan uıymdardyń qujattaryn qabyldaýǵa májbúrmiz, - deıdi Ulttyq arhıv qoryn tolyqtyrý bóliminiń basshysy Aǵlen Babasova.
Munda barlyq qujat birden jetkizilmeıdi. Qujattardy memlekettik saqtaýǵa qabyldaý kezeń-kezeńimen júzege asyrylady. Aldymen qujattar mekemeniń vedomstvolyq arhıvinde belgilengen merzimde saqtalady. Keıin saraptaý jáne qundylyǵyn anyqtaý rásiminen ótedi. Ǵylymı-tarıhı qundylyǵy joq jáne saqtaý merzimi aıaqtalǵan qujattardy joıý arnaıy komıssııa sheshimi negizinde júrgiziledi. Aýdandardyń óz arhıvi, qoımasy bar. Aýdandyq deńgeıdegi uıymdardyń qujattary sonda túsedi.
– Arhıv – tarıhtyń aınasy. Bir qujattyń joǵalýy – bir kezeńniń úzilýi. Sondyqtan qujattyń búlinýi nemese joǵalýy zań aıasynda jaýapkershilikke ákeledi, - dedi Aǵlen Babasova.
Qylmystyq is «Urlyq», «Bótenniń múlkin qasaqana joıý nemese búldirý», «Qyzmettik nemquraılylyq», «Salǵyrttyq» baptarynda qarastyrylǵan. Sonymen birge Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodekste is «Ulttyq arhıv qory jáne arhıvter týraly zańnamany buzý» baby boıynsha saralanady. Jaýapkershilik qujatty qalaı joǵaltqanyna qaraı anyqtalady.
Arhıvte Orynbor, Ýfa, Sankt-Peterbýrgten ákelingen qujattar bar
Arhıvtegi úshinshi bólim – Arhıv qujattaryn paıdalaný jáne jarııalaý. Munda alys, jaqyn shetelden kelgen zertteýshiler, el izdenimpazdarynyń talap-tilegi oryndalady. Kelýshi aldymen ótinish jazyp, óziniń qaı taqyrypta qujat izdep júrgenin aıtady. Keıin bólim mamandary aldyn ala daıyndalan kartotekany usynady. Ár qujattyń shıfry, ıaǵnı, kody bolady. Kody belgili bolsa, qujatty izdep tabý jeńildeıdi.
– Kelýshilerge suranysyna saı qujattardy beremiz. Munda magıstranttar, zertteýshiler, tarıhshylar keledi. Sonymen birge qazir ata-babasy týraly aqparat izdeıtinder de jıi kezdesedi. Oqý zalyna jylyna 250 zertteýshi keledi. Onyń ishinde Qazaqstan óńirleriniń azamattary bar. Odan bólek alys, jaqyn shetelden de keledi. Frantsııadan kelgen zertteýshi keshe ǵana sheshen halqynyń qonystanýy týraly málimet aldy. Germanııa, Reseı, Avstralııa, Japonııa, Italııa, Ýkraınadan da kelgen. Eger málimet tabylsa, kóshirmesin alý úshin taǵy da ótinish jazady, - dedi Arhıv qujattaryn paıdalaný jáne jarııalaý bóliminiń basshysy Janargúl Ájiǵalıeva.
Arhıv qorynda Keńes Odaǵynyń batyry Álııa Moldaǵulova týraly is qujaty bar. Onda Álııanyń ómirbaıany, balalyq shaǵy týraly týystarynyń estelikteri, sińlisi Sapýraǵa jazǵan hattary, Sapýranyń Álııa týraly týraly estelikteri, erligi, marapattary jınaqtalǵan. Efreıtor Lııa Moldaǵulovany Keńes Odaǵynyń batyry ataǵymen, «Altyn juldyz» medali jáne «Lenın» ordenimen marapattaý týraly qujattary, fotosýretteri saqtaýly. Sonymen birge jeke tektik qordan Shyǵanyq Bersıev týraly qundy qujattardy tabýǵa bolady. Bul arhıvtiń jeke tektik qoryna qabyldanǵan eń alǵashqy qujat.
– Shyǵanaq Bersıevtiń tarysy 1949 jyly qabyldanǵan. Kóbi osy taryny kórýge qushtar. Kórýge bolady, biraq eshkim de alyp kete almaıdy. Munda arhıv qujattary boıynsha jınaqtalǵan «Shyǵanaq shyqqan shyń» kitaby da saqtalǵan, - dedi Janargúl Ájiǵalıeva.
Arhıvtegi taǵy bir qundy qor – shetel arhıvterinen ákelingen qujattar. «Arhıv- 2025» jobasy aıasynda 2019 jyly Orynbor, 2022 jyly Sankt-Peterbýrg, 2023 jyly Bashqurtstannyń Ýfa qalasyndaǵy arhıvterden 195 is qujattary ákelindi. Qujatty zertteýshiler, tarıhshylar asa qyzyǵýshylyqpen qarap, tanysty. Munda «Ǵalııa» medresesiniń qujattary da bar. Fotodan Mustafa Shoqaı, jazýshy, «Sadaq» jýrnalynyń redaktory Jıenǵalı Tilepbergenov sekildi birqatar qazaq zııalylaryn kórýge bolady. Úsh qaladaǵy memlekettik arhıvten ákelingen qujattardy áli de zertteý kerek-aq. Arhıv qyzmetkerleriniń ózi de maqalalar jazyp, jarııalap otyrady. Munda kitap ta qurastyryldy.
– «Aqtóbe qalasy arhıvtik fotoqujattarda» atty jańa albomy 1900–1990 jyldar aralyǵyndaǵy sırek fotosýretterdi ózine jınaqtaǵan. Onda qala irgetasynyń qalanýy, qalyptasý kezeńderi, sáýleti men kelbeti, týǵan jerimizdiń tarıhy men rýhy aıryqsha aıshyqtalady. «Uly Otan soǵysynyń tarıhynan 1941-1945 j.j» atty ǵylymı-kópshilik jınaǵynda sol kezeńdegi saıası, ekonomıkalyq jaǵdaı, qoǵamdyq ómir, maıdandaǵy ahýal, tyldaǵy tynys-tirshilik, sondaı-aq aqtóbelikterdiń Uly Otan soǵysyndaǵy erlikteri qamtylǵan. «Aqtóbe óńirindegi Alash qozǵalysy» qujattar jınaǵy HH ǵasyrdyń 20-40 jyldaryndaǵy qazaq halqynyń qaıǵyly tarıhyna arnalǵan. Qazir «Aqtóbe ferroqorytpa zaýyty – Qazaqstan qara metallýrgııasynyń bastaýy» qujattar jınaǵy baspadan shyǵarýǵa daıyndalyp jatyr, - dedi bólim basshysy.
Aıta keteıik, óńirlik kommýnıkatsııalar qyzmetinde ótken baspasóz máslıhatynda Aqtóbe oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Altynaı ıÝnısova arhıv qoımasynyń 112%-ǵa tolyp turǵanyn habarlady. Lyq toly arhıv ornyna jańasyn salý jospary keıingi shegerilgen. Sebebi elimizde 2028 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin qandaı da bir qurylys júrgizýge moratorıı jarııalanǵan. Ázirge mádenıet salasynyń jańa nysandaryna bıýdjet qarjysy jumsalmaıdy. Alaıda Aqtóbe oblystyq qurylys, sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasy arhıv jobasy jasalyp jatqanyn habarlady.
Eske salsaq, búginde elimizde 236 memlekettik arhıv jumys isteıdi. Onda jalpy kólemi 27,8 mıllıon saqtaý birligin quraıtyn 74 725 arhıv qory saqtaýly. 3 mıllıonnan astam is elektrondyq formatqa kóshirilip, azamattardyń arhıv materıaldaryna qoljetimdiligin edáýir arttyrdy.
Buǵan deıin Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva arhıv qyzmetkerlerin kásibı merekesimen quttyqtaǵanyn jazǵan edik.