Aqtóbede tabylǵan «altyn adam» qorymy jartylaı joıylyp ketti - ınspektor

Aqtóbe qalasy mańynan ǵun dáýiriniń qorymy tabylyp, arheologtar shuǵyl qazba jumystaryn júrgizdi. Buǵan deıin habarlaǵanymyzdaı, qum karerinde qazba jumystary júrip, jumysshylar adam súıegi, keıin sary tústi  metall buıymdardyń tabylǵanyn habarlady. Arheologtar jedel jetkenimen, qorymdy sol kúıi saqtap qalý múmkin bolmady. Tipti, tabylǵan qorymdy sol kúıi túgel qurastyryp, bastapqy qalpyna keltirý qoldan kelmeıdi.

«Elimizde tarıhı-mádenı mura obektileri memlekettik mádenı saıasattyń basym baǵyttarynyń biri bolsa da, quqyqtyq turǵyda nashar qorǵalǵan. Aqtóbe oblysy ulan-ǵaıyr qazaq dalasynyń bir bólshegi dep aıtatyn bolsaq, bul ólkeniń shalǵaı dalasynda menmundalaǵan myńdaǵan eskertkishter jatyr. Aqtóbe oblysynda saqtaýǵa, qorǵaýǵa, nasıhattaýǵa turarlyq tarıhı-mádenı eskertkishter mol. Oblys óńiri - tunǵan tarıh. Qazaq dalasynda da álemdi tańǵaldyratyn nebir tarıhı oryndar men eskertkishter bar ekeni belgili. Ony erte kezde-aq eýropalyq, reseılik saıahatshylar, ǵalymdar kóp zerttegen. Búgingi tańda Aqtóbe oblysynyń aýmaǵyndaǵy ázirge tirkelgeni 659 eskertkish ǵana. Tirkelmegeni qanshama? Kóne tas dáýirinen kele jatqan eskertkishter de bar. Aqtóbe jerindegi eń kóne eskertkish tas dáýirinen qalǵan Muǵaljar aýdanyndaǵy Tóleýbulaq úńgiri bolyp tabylady. Sonymen qatar, petroglıfter, mavzoleı, beıitter men meshitter jáne týǵan dalamyzda syrt kózge jaı ǵana tómpeshik bolyp, únsiz jatqan talaı qorǵandar bar ekeni anyq. Qazirgi tańda osy arheologııalyq qorǵandardy qorǵap saqtaýdan góri olardy buzyp, qıratyp búldirý derekteri basym dep aıtýǵa bolady. Jaqynda ǵana Aqtóbe qalasynyń aýmaǵyndaǵy soltústik aınalma tas joly boıyndaǵy ǵun dáýirine jatatyn kóne arheologııalyq eskertkishtiń qırap, búlinýi osynyń kórinisi. Jalpy bizde zań oryndalmaıdy», - dedi Aqtóbe oblystyq tarıhı-mádenı muralardy qorǵaý jónindegi memlekettik ınspektsııasynyń bas ınspektory Farhad Dosmuratov.

Elimizde eskertkishti qorǵaýǵa arnalǵan eki zań jáne Jer kodeksi bar. Atap aıtqanda, 1992 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» Zańy qabyldandy. Zańnyń «Aýmaqty ıgerý kezinde tarıhı-mádenı mura obektileriniń saqtalýyn qamtamasyz etý» babynda «aýmaqtardy ıgerý kezinde jer ýchaskeleri bólip berilgenge deıin tarıhı-mádenı mura obektilerin anyqtaý jóninde zertteý jumystary júrgizilýge tıis» dep anyq kórsetilgen. Ári mádenı qundy nysandar tabylsa, jeke jáne zańdy tulǵalar jumysty toqtatyp, ýákiletti organǵa habarlaýǵa mindetteldi. Tipti, zańnyń úshinshi tarmaǵy boıynsha «tarıhı-mádenı mura obektileriniń saqtalyp turýyna qater tóndirýi múmkin jumystardy júrgizýge tyıym salynady».

«Zertteýdi barlaý jumystaryna arnaıy lıtsenzııasy bar arheolog mamandar júrgizedi. Mamandar qarap, eskertkishtiń bar-joǵy týraly arheologııalyq-etnologııalyq saraptama aktisin beredi. Eger eskertkish anyqtalyp, ol jerde karer qazý, gaz, munaı qubyryn tartý júrgiziletin bolsa, mindetti túrde qazba jumystary atqarylady. Al aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer bolsa, radıýsy 50 metr bolatyn aýmaq qorshalady. Ǵun dáýiriniń eskertkishi karerden tabyldy. Ákimdik pen jer qatynastar bólimi, kásipkerler zańnyń bar ekenin bilmeýi múmkin, biraq Jer kodeksin de saqtamaǵany anyqtaldy. Kodekste «Tarıhı-mádenı maqsattaǵy jer» baby bar. Onda «aýmaqtardy ıgerý kezinde jer ýchaskeleri bólip berilgenge deıin tarıhı-mádenı mura obektilerin anyqtaý jóninde zertteý jumystary júrgizilýge tıis» dep jazylǵan. Ony da bilmeı qalsa, elimizde «Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» Zańy bar. Zańnyń «Qaladaǵy aýdan, aýdandyq mańyzy bar qala, kent, aýyl, aýyldyq okrýg ákiminiń quzyreti» babynda tarıhı jáne mádenı murany saqtaý jónindegi jumysty uıymdastyrý mindetteledi. Eki zań men bir kodekstiń oryndalmaýy alańdatatyn jaǵdaı»,- dedi Farhad Dosmuratov.

Buǵan deıin «Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» Zańy jerdi ıgermes buryn aldyn ala zertteýdi mindettedi. Arheologtardyń jumys aqysyn jerdi paıdalanýshy kompanııa tóledi. Zańdaǵy bul talap 2007 jyly joıylyp, qazir mamandar Úkimetke qaıta usynys berip otyr. Mamandar sol talap qana tarıhı-mádenı murany qorǵap qalatynyna senimdi.

«Bári qarjyǵa táýeldi. Ókinishke qaraı, rýhanı, mádenı isterge, keshendi ǵylymı ekspedıtsııalarǵa, ǵylymı zertteýge kelgende únemshil bola qalamyz. Sonyń kesirinen isimiz sholaq, bitken sharýamyzdyń qulaǵy shunaq bolyp jatady. Baǵzydan baıan beretin eskertkishterdi, ıaǵnı, mádenı muramyzdy esepke alý, qorǵaý jáne saqtaý isine tereń mán berip, tarıhı jádigerlerimizdi joıyp jibermeı, saqtap qalatyn sátti qoldan shyǵaryp almaýymyz kerek. Aqtóbede joıylǵan eskertkishter kóp. Máselen, 2007-2008 jyldary Qobda aýdanynda eki úlken qorǵan boldy. Qorǵan tirkeldi, tólqujaty bar. 2017 jyly barǵanda eki úlken qorǵan joq. Jol salǵan kezde sol jerden qum alǵan, karerdiń orny ǵana qaldy. Negizi Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodekstiń «Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný salasyndaǵy zańnamasyn buzý» baby bar. Zań aıasynda 250 AEK deıin aıyppul salynady. Jergilikti atqarýshy organdaǵy mádenıet basqarmasy «eskertkishti buzdy» dep prokýratýraǵa aryz túsirýi qajet. Oblystyq mamandandyrylǵan tabıǵatty qorǵaý prokýratýrasy qarap, sheshim shyǵarady. Ázirge bul jumys atqarylyp jatqan joq», - dedi Farhad Dosmuratov.