Aqtóbede respýblıkalyq jylqy palatasy quryldy
AQTÓBE. QazAqparat - Ónimdilik baǵyttaǵy jylqy tuqymdarynyń respýblıkalyq palatasy Aqtóbede quryldy, dep jazady «Aqtóbe» gazeti.
Elimizdiń «Asyltuqymdy mal sharýashylyǵy týraly» Zańyna engizilgen ótken jylǵy ózgerister boıynsha aldaǵy ýaqytta asyltuqymdy mal sharýashylyqtary men zaýyttary bolmaıdy. Endigi jerde asyltuqymdy malǵa mártebeni Respýblıkalyq palata ǵana beredi. Osymen baılanysty bizdiń oblystyń ónimdilik baǵyttaǵy asyltuqymdy jylqysy bar sharýashylyqtary, elimizde jylqy sharýashylyǵyn damytýǵa mol úles qosqan aqtóbelik ǵalym, jylqynyń eki birdeı tuqymynyń avtory, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Serikbaı Rzabaev, aýyl sharýashylyǵy salasy qaıratkeri, jylqy sharýashylyǵynyń janashyry Málik Jekeev, basqa da kóptegen azamattardyń bastamashylyǵymen Respýblıkalyq palatany qurý qolǵa alynǵan edi.
Palata osy jylǵy aqpan aıynda Ádilet mınıstrliginde tirkeldi. Palatanyń jumysyn júrgizý úshin alǵashqy quryltaıshylar bıylǵy maýsym aıynyń basynda kezdesip, birsypyra máselelerdi pysyqtady. Onyń quryltaıshylarynyń respýblıkanyń barlyq oblystarynan bolýyn jáne palata músheligine úmitkerlerdiń jeke nemese zańdy tulǵalardan qabyldanýyn qamtamasyz etý maqsatynda jumystar júrgizildi. Sonyń nátıjesinde 7 shilde kúni respýblıkanyń 10 oblysynan jylqy ósirýmen aınalysatyn ǵalymdar men mamandar, asyltuqymdy jylqy sharýashylyqtary jetekshileri jáne osy salanyń kópshilikke tanymal kásipkerleri Aqtóbege jınaldy. Olardyń qatysýymen Aqtóbe aýyl sharýashylyǵy tájirıbe stantsııasynda palata quryltaıshylarynyń jalpy jınalysy ótti.
Osy jıynda keń talqylanyp palatanyń úlken quramda keńesi saılandy. Elimizdiń barlyq oblysynan jylqy sharýashylyǵyna qatysy bar ǵalymdar, asyltuqymdy jylqy ósirýmen aınalysatyn sharýashylyqtardyń basshylary, onyń músheleri boldy.
Keńestiń tóraǵasy bolyp QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń kandıdaty, jylqynyń eki birdeı tuqymynyń avtory Serikbaı Rzabaev, orynbasary bolyp Qostanaı oblysynan aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, jylqy tuqymynyń avtory Nábıdolla Kekebaev saılandy. Keńestiń quramynda elimizdiń ár óńirlerinen, onyń ishinde Aqmola oblysynyń «Aqtyq» agrofırmasynyń bas dırektory Amankeldi Túıtenov, Qyzylorda oblysynan «Atameken-2» agrofırmasynyń bas dırektory Baqyradın Óteev, Soltústik Qazaqstan oblysynan «Arqalyq» sharýa qojalyǵynyń basshysy Naǵashybaı Barlybaev, Batys Qazaqstan oblysynan «Dóńgelek» sharýa qojalyǵynyń basshysy Mıhaıl Pshenıchnyı syndy belgili tulǵalar bar. Palatanyń atqarýshy organy saılanyp, dırektorlyǵyna kópshilik daýyspen oblystyń mal sharýashylyǵyn asyldandyrý salasynda uzaq jyldar qyzmet atqarǵan Baızaq Mahmýt bekitildi.
Elimizdiń túkpir-túkpirinen jınalyp, Aqtóbede bas qosqan jylqy sharýashylyǵynyń nebir maıtalman sheberleri men bilikti mamandary osy salany damytýǵa, jańa qurylymdy jolǵa qoıýǵa baılanysty óz oılaryn ortaǵa saldy. Palata keńesiniń músheleri aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Serikbaı Rzabaevtyń, mal sharýashylyǵy zertteý ınstıtýtynyń jylqy sharýashylyǵy bóliminiń jetekshisi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń doktory Seıilhan Rahmanovtyń, taǵy da basqa jan-jaqtan jınalǵan kóptegen ǵalymdar men mamandardyń atap kórsetkenindeı, ónimdilik baǵyttaǵy jylqy tuqymdary respýblıkalyq palatasynyń Aqtóbede qurylýy tegin emes. Óıtkeni osy kezge deıin jylqy tuqymyn jaqsartý maqsatynda ónimdilik baǵyttaǵy asyltuqymdy jylqylar basqa óńirlerge respýblıkanyń batys oblystarynan, sonyń ishinde Aqtóbe oblysynan taraǵan. Al Aqtóbe oblysyna basqa óńirlerden ondaı maqsatta jylqylar kelgen joq. Jaby, muǵaljar, kóshim jylqylary Aqtóbe óńirinde, adaı jylqysy Mańǵystaý jerinde. Munyń sebebi, respýblıka boıynsha jylqynyń jetekshi ǵalymdary men jylqy tuqymyn asyldandyrý jumystary Aqtóbe oblysynda júrgizilgeni belgili.
Mamandardyń esebine qaraǵanda, respýblıkada 1 mln 984 myń 200 jylqy bolatyn bolsa, sonyń 8 paıyzy ǵana asyltuqymdy bolyp esepteledi. Árıne, qazaq jylqynyń qadirin erteden bilgen, bul úrdis qazir de saqtalyp otyrǵanyn da aıtýymyz kerek. Asyltuqymdy jylqynyń sany kemigenmen, elimizde onyń áli de 16 túri ósiriletini kóńilge demeý. Onyń ishinde ónimdi túrleri, ıaǵnı eti men súti paıdalanatyny - qazaqy jylqy, kóshim jáne muǵaljar tuqymdary. Al Qostanaı jylqysy, júırik adaı jylqysy da miniske qolaıly bolyp keledi.
Osy basqosýda biz jylqy sharýashylyǵynyń mamandarymen kezdesip, olardyń pikirlerin bilgen edik:
Aıtmuhanbet QOJABEKOV, Pavlodar oblysy Maı aýdany «Aqjar-Óndiris» agrofırmasynyń bas dırektory:
- Biz 2000 jyldan beri qazaqtyń jaby jylqysyn ósiremiz. Jylqymyzdyń sany qazir 2 myńǵa jýyqtady. Palatanyń ashylýyna keldik, onyń qyzmetin bastaǵanyna qýanyshtymyz. Biz keleshekte palatanyń jylqy sharýashylyǵymen aınalysatyn kásipkerlerge úlken qoldaý kórsetetinine senimdimiz. Kúndelikti ushyrasyp otyratyn kóp máselelerdi sheshýge aralasýǵa tıis. Ásirese, asyltuqymdy jylqy ósirýge aıtarlyqtaı járdemi tıedi dep oılaımyz. Palatanyń ashylýy - sharýashylyqtar úshin úlken múmkindik. Óıtkeni onyń quramynda jylqy ósirýdiń qyr men syryn zerttep júrgen ǵalymdar kóp. Biz úshin olardyń keńesiniń ózi qymbat. Sebebi jylqy sharýashylyǵyn odan ári damytýdyń qazirgi zamanǵy talapqa saı kóp jaǵdaılaryn biz búgingi kúni tolyq bilip otyrǵanymyz joq.
Amankeldi TURABAEV, Qazaq mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy ǵylymı- zertteý ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, jylqy mamany:
- Jylqynyń jańa túri býdandastyrý ádisimen shyǵaryldy. Bul óte qıyn jáne uzaq jyldarǵa sozylatyn jumys. Osy joldaǵy esimi elimizden de tysqary jerlerge málim ataqty selektsıoner Serikbaı Rzabaevtyń eńbegi orasan. Ol kóshim tuqymynyń aqtóbelik úlgisin shyǵardy. Sonyń nátıjesinde kóshim tuqymyndaǵy genetıkalyq qurylym jolǵa qoıyldy. Qazaqy jylqynyń tuqymyn álem moıyndaıdy. Qazaqy jylqy Reseıdiń búkil Volgograd oblysynan Qytaıdyń batys óńirine taralǵan. Qazaqy jylqysynyń myqty bolýy keshegi Muǵaljar jylqy zaýytymen baılanysty. Sol qazaqy jylqynyń ishindegi eń tańdaýly aıǵyry men bıesiniń negizinde Muǵaljar jylqy tuqymy quryldy. Ǵylymı tilde aıtatyn bolsaq, bul taza tuqymdy mal ósirý ádisimen shyǵaryldy. Odan qaldy, qazaq jylqynyń ishinde taǵy bir álige sheıin óziniń sheshimin tappaı kele jatqan adaı jylqysy bar. Ol búgingi qurylǵan palatanyń jumysynyń nátıjesinde óz mártebesin alý kerek dep esepteımiz.
Adaı jylqysyn biz óz aldyna jańa tuqym retinde sondaı deńgeıge kóterýimiz kerek. Kezinde Mańǵystaý oblysynyń aýylsharýashylyq basqarmasymen birlesken jumys júrgizildi, baǵdarlama da jasaldy. Biraq qarjy jaǵy sheshilmeı, is aıaqsyz qaldy.
Seıilhan RAHMANOV, Almaty qalasyndaǵy Qazaq mal sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń jylqy bóliminiń meńgerýshisi, ǵylym doktory:
- Jylqy sharýashylyǵynyń aldyna úlken mindet qoıylyp otyr. Ol elimizdiń asyltuqymdy mal ósirý týraly zańynda, qabyldanǵan túrli qaýlylarda jazylǵan. Elbasymyz da ol týraly jıi aıtyp júr. Sondyqtan da ǵalymdardyń aldynda úlken mindet tur. Birinshi kezekte, ónimdilik baǵyttaǵy jylqy tuqymdaryn jedel damytý kerek. Bizdiń elimizde bul baǵytta jylqynyń negizgi úsh tuqymy bar. Ol - kóshim tuqymy, Aqtóbede ósiriledi, Qostanaı men Batys Qazaqstanda da bar. Sosyn eldiń maqtanyshyna aınalǵan Muǵaljar jylqysy. Onyń da otany Aqtóbe, elimizdiń ózge de óńirlerinde ósiriledi. Úshinshi - qazaqy tuqym. Oǵan jaby, adaı jylqysy, taýly jerde ósetin naıman jylqysy kiredi. Bizdiń aldymyzda turǵan mindet - jylqynyń osy túrlerin ósirý. Olardyń ónimdilik sapasyn arttyryp, múmkin bolǵanynsha jylqy sharýashylyǵynyń tuqymyn jaqsartý, sanyn kóbeıtý baǵytynda jumystar júrgizý qajet. Sonyń nátıjesinde jergilikti halyqtyń asyltuqymdy jylqy malyn paıdalanyp tutynýyna jaǵdaı jasaý bolmaq. Egerde olar asyltuqymdy maldy paıdalanatyn, tutynatyn bolsa, onyń ónimdiligi de joǵary bolady, sapasy da artady.
Asyltuqymdy jylqy ósirýde ózim qyzmet isteıtin ınstıtýt ta kóp jumystar atqaryp jatyr. Bizdiń jumysymyz elimizdiń 9 oblysynda jalǵasýda. Onyń ishinde Aqtóbe oblysy jetekshi oryn alady. Kóp másele maldyń tuqymyna baılanysty. Mysaly, kóshim tuqymy ettik baǵytta bolsa, jaby jylqy et-sút baǵytyn qanaǵattandyrady. Adaı jylqysy miniske qolaıly. Alasalaý keletin naıman jylqysy taýly jerde júrýge yńǵaıly janýar.
Ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, ǵalymdar jumys jasaǵanda, maldy iri kólemde ósire almaıdy. Muny óndiristik salalar ǵana atqara alady. Sondyqtan osy eki sala birigip jumys júrgizgende ǵana istiń tabysty bolatyny belgili. Bul rette búgingi Aqtóbede qurylǵan respýblıkalyq palataǵa úlken mindet júkteledi.
Jańa qurylymnyń jumysymen tanysyp, is qaǵazdaryn, qujattaryn rettegennen keıin, oǵan qatysýshy qonaqtar keń otyryp óz is-tájirıbelerin ortaǵa saldy. Aqtóbe qalasynyń kórikti jerlerin aralap, jaqyn jerlerdegi sharýashylyqtarda boldy.
Amanqos ORYNǴALIULY.
