Aqtóbede Qyzyl kitapqa engen 45 ań-qus túri qalaı qorǵalyp jatyr
AQTÓBE. KAZINFORM – Aqtóbe óńirin Qyzyl kitapqa engen sabanshy, qaraqal, eýropa qara kúzenimen qatar ıtelgi, dala qyrany, úki, buıra birqazan, qoqıqaz, suńqyldaq aqqý sekildi 20-dan astam ań-qus mekendeıdi. Olardy qorǵaý, saqtaý jáne azyqtandyrý jumysy qalaı júrgiziledi? Kazinform tilshisi mamandarmen tildesti.
Elik te, qasqyr da bar – tabıǵı qaýmaldyń aǵa ınspektory
Aqtóbe oblystyq orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý mekemesine qarasty erekshe qorǵalatyn «Ebıta» memlekettik tabıǵı qaýmalynyń aýmaǵy – 83 770 gektar. Munda bir aǵa ınspektor jáne tórt ınspektor jumys isteıdi. Mindet – qaýmal aýmaǵyn mekendeıtin jan-janýarlar men qustardy qorǵaý, sanyn retteý, joıylyp ketpeýin qadaǵalaý.
- Qaýmal aýmaǵynda buǵy, elik, qasqyr, qaban, qoıan jáne qustar bar. Úırek pen qaz, sırek kezdesetin qur, búrkit mekendeıdi. Aqqý men tyrna kóktemde kelip, kúzde jyly jaqqa ushyp ketedi. Janýarlardyń sany qysta anyqtalady. Ereje boıynsha aldymen 10-15 shaqyrym aralyq shańǵy nemese qarda júretin kólikpen syzylyp, erteńine ınspektorlar iz kesedi. Máselen buǵy bizde Reseımen eki ortada erkin júredi. Sondyqtan shekara mańynda ǵana sanaýǵa bolady. Barlyq 83 770 myń gektardy qamtý múmkin emes. Aldaǵyýaqytta alystan qaraıtyn dúrbi alýǵa, fototuzaqornatýǵa qatysty jumystanyp jatyrmyz,- dediAqtóbe oblystyq orman jáne janýarlar dúnıesinqorǵaý mekemesine qarasty «Ebıta» memlekettiktabıǵı qaýmalynyń aǵa ınspektory Batyrbek Shamılov.
Inspektorlar qysta ormandy mekendeıtin janýarlardy azyqtandyrady. Bul ásirese qysty kúnderi qar qalyń jaýyp, dalalyqtaǵy shóp basy kórinbeı qalǵanda asa mańyzdy. Qar qalyńdaǵanda býma shóp salady, jem shashyp, mıneraldyq tuz jetkiziledi.
- Muny bıotehnıkalyq is-shara dep ataımyz. Shóp, jemdi aldyn ala daıyndaımyz. Jemdi elik, qoıan jeıdi. Sonymen birge ınspektorlar buǵyǵa dep kóktemde qaıyq japyraǵyn jınaıdy. Jasyl býmany qysta aǵash butalaryna ilip qoıamyz. Qar qalyndap, jaıylý múmkindigi azaıǵan kezde buǵy erkin qorektenedi. Bir tańqalarlyǵy qoıandar qazir adam kórse úrkip, qashpaıdy. Túlki de alańsyz júredi. Demek olar bul ortada ózin qaýipsiz sezinedi,- dedi aǵa ınspektor.
Aqtóbede 62 sútqorekti, 214 qus túri bar – ınspektsııa
Aqtóbe oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspektsııasy bóliminiń bas mamany Qýanysh Demegenovtiń habarlaýynsha, óńirde 62 túrli sútqorekti, 214 túrli qus mekendeıdi. Onyń ishinde 10 ań jáne 35 qus elimizdegi Qyzyl kitapqa engen. Qus pen janýar sany turaqty.
- Aqtóbe oblysynyń jer kólemi – 30 mln gektar. Qazaqstan boıynsha birinshi orynda tur. Aýmaq 53 ańshylyq sharýashylyq sýbektisine bólinip, 21 ańshylyq sharýashylyqqa bekitilip berildi. Bári de áýesqoı ańshylyq sharýashylyǵyn damytyp otyr. Óńirde kásibı sharýashylyq joq. Óıtkeni tek 4 jáne 5 sanatty sharýashylyq tirkelgen ári janýarlardyń mekendeý ortasy tómen. Kóbine úırek, qaz, qoıan, elik jáne qaban aýlaıdy,- dedi Aqtóbe oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspektsııasy bóliminiń bas mamany Qýanysh Demegenov.
Soǵan qaramastan buzýshylyq deregi tirkelip tur. Bıyl oblys boıynsha 22 buzýshylyq anyqtaldy. Barlyǵy 134 myń teńge ákimshilik aıyppul salynyp, óndirildi. Sonymen birge 11 qylmystyq is tirkeldi. Shyǵyn 214 mln teńgeden asady. Onyń 10% ǵana tólendi.
- Qylmystyq is boıynsha 8 fakti kıik múıizin saqtaý, tasymaldaýǵa qatysty boldy. Taǵy ekeýinde kıikti zańsyz atyp alǵan. Taǵy bireýi Qyzyl kitapqa engen ıtelgini dalalyqtan ustap alyp, asyraǵan. Qylmystyq kodekstiń 339-babyna sáıkes jazasyn aldy. Barlyǵy 11 qylmystyq istiń altaýyna sot úkimi shyqty, ekeýi sotta qaralyp jatyr. Al úsh fakti dálelin tappaı, is qysqardy,- dedi Qýanysh Demegenov.
Qyzyl kitapqa engen qustar: dala qyrany, úki, bezgeldek, qarabaýyr buldyraq, qoqıqaz, balyqshy tuıǵyn, sur tyrna, mármár shúregeı, aqquıryqty sýbúrkit, qyzǵylt birqazan, qalbaǵaı, qyzyl jemsaýly qarashaqaz, buıra birqazan, kishi aqqutan, aqbas tyrna, qarabaı, dýadaq, ıtelgi, suńqyldaq aqqý, tarǵaq. Qyzyl kitapqa engen janýarlar: qaraqal, sabanshy, eýropa qara kúzeni, shaǵyl mysyǵy.
Ań-qusty jiberý jumysynyń atqarylmaǵanyna 10 jyldan asty
Aqtóbedegi ańshylyq sharýashylyqtarynyń mindeti aýmaqty qorǵap qana qoımaı, ań-qusty jiberý, jersindirý. Alaıda bul jumys sońǵy ret tek 2012 jyly atqaryldy.
- Bekitilgen terrıtorııany qorǵaý mindeti bárine ortaq. Olarda qoryqshy bolady. Sonymen birge ań-qustyń esebin júrgizip, ınspektsııaǵa tapsyrady. Esep júrgizý ań-qus atýǵa joldama satý úshin qajet. Al shekaralas aýmaqtaǵy sharýashylyqtarda ań-qus erkin júredi. Máselen qys qatty salqyn bolsa Reseıden Mártók, Qarǵaly aýdandaryna qaraı bulan aýyp keledi. Tipti Aqtóbe qalasynyń irgesine de kirip ketken. Janýarlar da jaıly jerge, ortaǵa áýes,- dedi ol.
Qazirgi kezde Aqtóbe oblysy aýmaǵynda 14 bulan, 687 elik, 1700-den astam qaban, 16 myńnan astam qoıan, 700-den astam qarsaq, 800-ge jýyq sasyq kúzen, 1 223 borsyq, 6 myńǵa jýyq sýyr, 127 qundyz bar. Qasqyr sany 300-den asyp otyr. Qustar sanaǵynda 153 myńnan astam qaz, 376 myńnan astam úırek, 100 myńnan astam qasqaldaq esepteldi. Qur, kepter, shik te tirkeldi. Bul 2025 jylǵy sanaq esebi.
- Aqtóbe oblysy aýmaǵyndaǵy ańshylyq sharýashylyqtardyń bir mindeti – ań-qusty jersindirý. Bul sharýashylyqtyń jeke qarjysy esebinen júrgizilýi kerek. Alaıda tek 2012 jyly ǵana qyrǵaýyl jiberildi. Talap boıynsha bıologııalyq negizdemesi bar kezde ǵana ruqsat etiledi. Aldymen zerttep, keıin ǵana qolǵa alady. Aqtóbe shóleıtti jáne jartylaı shóleıtti bolǵan soń kez kelgeni jersinine qoımaıdy,- dedi ınspektsııa bóliminiń bas mamany.
Qazir oblys boıynsha bir ańshylyq sharýashylyq aýmaǵy úsh jyldan beri bos tur. Konkýrs jarııalanǵanymen, suranys bolmady. Munda elik, qoıan, qaban jáne az ǵana qaz-úırek mekendeıdi. Bul besinshi sanatqa jatatyn sharýashylyq. ıAǵnı ań-qus óte az mekendeıdi. Inspektsııanyń málimetinshe, Aqtóbedegi sharýashylyq jeriniń kóbi osy sanatqa tıesili. Tek bir ǵana sharýashylyqta janýarlardy jartylaı erikti túrde ustaıdy. Aýmaǵy 60 gektar jerdi qazir elik mekendeıdi.
Endi tek jaıaý júrip ań aýlaýǵa ruqsat – ınspektor
Elimizde «Janýarlar dúnıesin qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paıdalaný týraly» Zańǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar engizildi. Zań 2026 jyldyń 20 maýsymynda kúshine endi. Zańnama bıoártúrlilikti saqtaýǵa jáne janýarlar dúnıesin turaqty paıdalanýdy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Endi ańshylar dron, túnde aınalany anyq kórýge múmkindik beretin apparattardy qoldana almaıdy. Sonymen birge ushaqtar men motorly kólikterdi paıdalanýǵa tyıym salynady.
- Ań aýlaýǵa ruqsat bar bar. Biraq jylývızor qoldanýǵa bolmaıdy, túnde kórýge múmkindik beretin quraldardy paıdalanbaıdy. Endi shańǵymen, jaıaý júrýge ǵana ruqsat. Ańshylyq maýsymy bastalǵan kezde aýmaqqa kólikpen de kirýge tyıym salynady. Bul joıylyp bara jatqan ań-qustyń sanyn kóbeıtip, tuqymyn arttyrýǵa baǵyttalǵan jumys. Eger bul talap oryndalmasa jeke tulǵaǵa 10 AEK, shaǵyn kásipkerlik sýbektisine 20 AEK, al orta kásipkerlik sýbektisine 30 AEK, iri kásip ıelerine 50 AEK kóleminde aıyppul salynady. Munda da qylmystyq is-áreketter anyqtalmasa ǵana aıyppul tóleıdi. Eger zańsyz ańshylyq qursa qylmystyq jaýapqa tartylady,- dedi Aqtóbe oblystyq orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý mekemesine qarasty «Ebıta» memlekettik tabıǵı qaýmalynyń aǵa ınspektory Batyrbek Shamılov.
Aıta keteıik, qazaq jerindegi kıik sany – 4 689 000. Bıyl Oral, Betpaqdala jáne Ústirt popýlıatsııalarynda da ósim tirkeldi.
Onyń ishinde Aqtóbe oblysy aýmaǵyndaǵy Ústirt popýlıatsııasynda 80 myń, Betpaqdala popýlıatsııasynda 70 myń, Oral popýlıatsııasynda 5 myń bas kıik bar. Kıik eginge túspes úshin sharýashylyq aýmaǵyn kúzetý jumystaryna 40 ınspektor, 14 mobıldi top jumyldyryldy. Kúzet 15-maýsymda bastaldy, tamyzǵa deıin jalǵasady.
