Aqtóbede arheologııalyq eskertkishterdiń kartasy jasalady
AQTÓBE. QazAqparat - Aqtóbe oblysynyń 12 aýdanyn aralap, kıeli jerlerdiń tizimin jasap, zertteý júrgizý jumystary birer jyl buryn bastalyp, qazirgi kúni jalǵasyp jatyr. Aqtóbe qalasy, Hromtaý, Qarǵaly, Qobda aýandaryndaǵy arheologııalyq eskertkishterdi tizimge alý kezinde tarıhı járigerlerdiń egin alqabynda qalyp qoıǵan, jol salý, qubyr tartý kezinde zaqymdanǵany belgili boldy. Bul týraly Aqtóbe oblystyq tarıhı-mádenı muralardy qorǵaý jónindegi memlekettik ınspektsııasynyń bas ınspektory Farhad Dosmuratov aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda ekonomıkalyq jáne saıası jańǵyrýdyń ózegi qoǵamdyq sanany jańǵyrtý ekenin aıtty. Prezıdent usynǵan strategııalyq mindetterdi sheshý úshin tarıhı jáne mádenı jadyny regeneratsııalaý mehanızmin jasaý kezek kúttirmeıtin is. Jańa mádenı-ıdeologııalyq jobalardy, onyń ishinde jalpyulttyq kıeli jerlerdi halyq sanasyna sińirýge baǵyttalǵan «Qazaqstannyń kıeli geografııasy» jobasy júzege asyrylýy tıis. Bul jumys Aqtóbe oblysynda birneshe jyl buryn bastalǵan bolatyn. Qazirgi ýaqytta Aqtóbe qalasy, Hromtaý, Qarǵaly, Mártók aýdandarynda zertteý, saralaý, túgendeý jumystary júrgizilip, eskertkishterdiń tizimi anyqtaldy. Máselen, Qarǵaly aýdanynda 100-den astam eskertkish tirkelse, qaıta tizimge alý kezinde 21 eskertkishtiń joq ekeni anyqtalǵan. ıAǵnı, jyldar óte shógilip, jermen tegistelip ketetin kıeli oryndardy anyqtaý keıde qıyndyq týǵyzady eken. 
«Jer qoınaýyn paıdalanýshylar tarıhı-mádenı mura eskertkishteri bar jer ýchaskelerine arheologııalyq-etnografııalyq saraptamalyq aktilerdi almaǵan. ıAǵnı, kásipker óz ıeligindegi jerde tarıhı eskertkish bar ekenin bilmeı jatady. Jer jyrtý, paıdalaný kezinde búlinip, buzylyp, keıde joıylyp jatyr. Qazirgi kezde Baıǵanın aýdanyndaǵy Asan-Qoja, Dáýimshar, Qarasaqal qorymdary men Hromtaý aýdanyndaǵy Oısylqara sekildi biregeı arhıtektýralyq eskertkishterdi de óz betinshe zerttep jóndeý, qurylys jumystaryn júrgizýleri nátıjesinde búliný faktileri de tirkeldi»,- dedi Aqtóbe oblystyq tarıhı-mádenı muralardy qorǵaý jónindegi memlekettik ınspektsııasynyń bas ınspektory Farhad Dosmuratov.
Aqtóbede eskertkishterdiń naqty sany belgisiz. Qazirgi kúni ınspektsııa memlekettik tizimge engen eskertkishterdiń ornalasqan oryndaryn anyqtaý, tizimin jasaý men qujattaryn retke keltirý jumysyn atqaryp júr. Aqtóbe jerindegi eń kóne eskertkish tas dáýirinen qalǵan Tóleýbulaq úńgiri bolyp tabylady. Úńgir Muǵaljar aýdanynda ornalasqan. Sonymen qatar, Qobda aýdanyndaǵy Abat-Baıtaq eskertkishi bar.
«Batys Qazaqstandaǵy biregeı jáne sırek kezdesetin sáýlet óneriniń eskertkishi - Abat-Baıtaq. Aqtóbe oblysy, Qobda aýdanyndaǵy Besqopa aýylynyń shyǵys betkeıindegi eskertkish Aral - Kaspıı aımaǵynyń soltústik bóligindegi asa iri keshen. Keshenge ataý bergen Abat-Baıtaq mavzoleıi orta ǵasyrlyq sáýlet óneriniń asa áıgili eskertkishi ekeni daýsyz. Kúıdirilgen kirpishten salynǵan jáne shoshaq «shatyrly» kúmbezdi kesenelerdiń biri. Bul eskertkish tuńǵysh ret P.I.Rychkovtyń «Orynbor topografııasy» atty eńbeginde keltirilip, onda 1750 jyly ınjener-podporýchık Rıgelman Qarasý ózeni Úlken Qobdaǵa quıatyn saǵada «Pıramıda tárizdi salynǵan qyrǵyzdar Astanasy dep ataǵan birshama tastan qashalǵan qurylystar taýyp, sýretin salyp jáne munda belgili adamdar jerlengeni, solardyń birin olar Baıtaq dep ataıtyny» jazylǵan.
Ókinishke qaraı, bul derekterdiń taǵdyry áli kúnge deıin beımálim. Keıin HІH ǵasyrdyń aıaq kezinde ǵana osy eskertkishti ıA.ıA.Polferov negizinen ańyz retinde sıpattaǵan. Bizdiń dáýirimizdiń HІÚ- HÚ ǵasyrlarynda salynǵan Abat-Baıtaq kesenesi týraly alǵash ret HІH ǵasyrda frantsýz saıahatshysy Jozef Kastane qorymda bolyp, málimet bergen. Jozef Kastaneniń «Qyrǵyz dalasy men Orynbor ólkesiniń kóne eskertkishteri» atty eńbeginde jaryq kóredi. Odan keıin HH ǵasyrdyń 50-70 jyldarynda belgili zertteýshi M.Mendiqulov zertteý jumystaryn jalǵastyryp, 1979-1980 jyldary Qazaq KSR Mınıstrligine qarasty «Qazrestavratsııa» birlestiginiń qyzmetkeri Serik Ájiǵalıev zerttegen. Osy joly eskertkish ǵylymı turǵydan is júzinde qaıta ashyldy. Abat-Baıtaq mavzoleıi - Eýrazııa dalasyndaǵy memorıaldy sáýletshiliktiń asa baǵaly eskertkishi. Qazaqstan jerinde saqtalǵan biregeı derlik portaldy - kúmbezdi shatyrly mavzoleı bolyp sanalady. Kúıdirilgen kirshipten qalanǵan. Mundaı kesene buryn Uly dalada, Orta Azııada, Povolje jaqta, Ázerbaıjanda bolǵan»,- dedi Farhad Dosmuratov.
Aıta keteıik, Aqtóbe oblysyndaǵy Ábilqaıyr han, Eset batyr jáne Qobylandy batyr eskertkishterine tarıhı-antropologııalyq, genetıkalyq zertteý jumystary júrgizildi. Úsh eskertkish jańaryp, memorıaldyq keshen salyndy. Qazirgi kezde kıeli oryndarǵa baryp, ata-baba rýhyna taǵzym etýge nıet bildirgender arnaıy sapar shegedi. Sonymen qatar, Oıyl aýdany aýmaǵyndaǵy 160-qorǵannan turatyn qola dáýirine jatatyn «Qumsaı» qorymy elimizdegi eń iri qorymdardyń biri bolyp sanalady. Oblystyq ınspektsııa eskertkishterdi túgendeý jumystaryn ári qaraı jalǵastyrady. Ásirese, joıylyp ketýdiń aldynda turǵan eskertkishterdi qazý jumystaryna basymdyq beriledi. Óńirdegi kıeli jerlerdi naqty anyqtap, saralaý úshin oblys ákiminiń sheshimimen arnaıy ǵylymı-saraptamalyq keńes quryldy. Keńestiń quramyna jaýapty basqarma basshylary, ǵalymdar, ólketanýshylar, bilikti mamandar engizilgen. Ǵylymı-keńes músheleri Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi bekitken irikteý krıterııleri negizinde Aqtóbe oblysy aýmaǵyndaǵy kıeli jerlerdiń tizimin anyqtap, halyqqa taratatyn bolady.
