Aqtóbede arheologııalyq eskertkishter egin alqaby men joldyń astynda qalyp qoıdy - ınspektor
AQTÓBE. QazAqparat - Aqtóbede arheologııalyq eskertkishterdiń kartasy jasalmaǵan. Saldarynan tarıhı jádigerler jol qurylysy men qubyr tartý jumystary kezinde buzylyp, egindi alqapta joıylyp ketti. Bul týraly Aqtóbe oblystyq tarıhı-mádenı muralardy qorǵaý jónindegi memlekettik ınspektsııasynyń bas ınspektory Farhad Dosmuratov QazAqparat tilshisine bergen suhbatynda aıtty.
- Aqtóbe óńirindegi tarıhı-arheologııalyq eskertkishterdi saqtaý úshin qandaı jumystar atqarylyp jatyr?
- Oblys aýmaǵyndaǵy tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń saqtalýy, qorǵalýy jáne paıdalanýy barysynda eskertkishterdi buzý derekteri jıilenip ketti. Bul negizinen jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń tarıhı-mádenı mura eskertkishteri bar jer ýchaskelerine arheologııalyq-etnografııalyq saraptamalyq aktilerdi almaǵandyǵynan bolyp otyr. Atap kórsetkende, ásirese, Aqtóbe qalasy, Qarǵaly, Qobda jáne Hromtaý aýdandarynda keıbir qorǵandar egis alqabyn jyrtý, qurylys materıaldary úshin qum-tas karerlerin ashý, jol salý jumystary kezinde joıylyp jatyr. Keı jerlerde joıylý qaýpi tónip tur. Muǵaljar, Temir aýdandary aýmaǵynda da ekpindi túrde munaı-gaz ónimderin óndirý barysynda kóptegen qorǵandar qırap búlinip qaldy. Sondaı-aq, Baıǵanın aýdanyndaǵy Asan-Qoja, Dáýimshar, Qarasaqal qorymdary men Hromtaý aýdanyndaǵy Oısylqara sııaqty biregeı arhıtektýralyq eskertkishterdi óz betinshe zerttep, jóndeý, qurylys jumystaryn júrgizý kezinde búliný deregi tirkeldi.
- Aqtóbe qalasynan ózge aýdan, aýylda arheologııalyq eskertkishterdi túgendeý jumystary júrgizildi me?
- Qarǵaly aýdanynda 133 arheologııalyq eskertkish bolsa, ol jerde de 21 eskertkish joq bolyp shyqty. Biz qoldaǵy qujat boıynsha baryp, keıin GPS koordınaty arqyly málimet alyp, jerdiń ıesin anyqtaımyz. Sharýa qojalyǵyna tıesili bolsa, hat jiberemiz. Qorǵan tur, arnaıy ereje bar ekenin túsindiremiz. Eskertkishti qorǵaý mindettemesi qosymsha jalǵanady. Jer ıesi qorǵaý mindettemesine qol qoıady, ıaǵnı, bul aımaqta tarıhı qundy eskertkishtiń bar ekenin jer ıesi biledi. Talapqa saı, radıýsy 50 metr jerge ol tıispeýi kerek. Sodan keıin oblystyq máslıhatqa qujat jiberemiz, qorǵaý aımaǵy bekitiledi. Qurylys salýdy retteý aımaǵyna 100, tabıǵı landshaftty aımaǵy 100 metr bolady.
- Jer ıesi «jerimnen aıyrylyp qalamyn» dep qoryqpaı ma?
- Inspektsııanyń mindeti - oblystaǵy tarıhı-mádenı eskertkishterdiń sanyn jáne memlekettik tizimge engen eskertkishterdiń ornalasqan oryndaryn anyqtaý, tizimin jasaý, qujattaryn retke keltirý. Aqtóbe jerindegi eń kóne eskertkish tas dáýirinen qalǵan Muǵaljar aýdanyndaǵy Tóleýbulaq úńgiri bolyp tabylady. Sonymen qatar, petroglıfter, mavzoleı, beıitter men meshitter jáne syrt kózge jaı ǵana tómpeshik bolyp, únsiz jatqan talaı qorǵandar bar ekeni anyq. Oblys aýmaǵyndaǵy Abat-Baıtaq, Dáýimshar, Qarasaqal, Asan-Qoja, Balǵasyn, Qaraǵul tamy, t.b. keshenderi - qaıtalanbas tarıhı-mádenı eskertkishter. Orys zertteýshileri Rychkov pen Kastaneni tań qaldyrǵan, qazaq dalasynyń injý-marjanyna aınalǵan Abat-Baıtaq kesenesi saǵymdy dalada muhıt aıdynynda júzgen kemedeı bolyp qazaq dalasyna aıbyn berip tur. Oıyl aýdany aýmaǵyndaǵy 160 qorǵannan turatyn qola dáýirine jatatyn «Qumsaı» qorymy elimizdegi eń iri qorymdardyń biri bolyp sanalady. Inspektsııa qazir Aqtóbe qalasy men Qarǵaly, Mártók aýdandaryndaǵy eskertkishterdi túgendedi. Bıyl Qobda aýdanyna baramyz. Tekserilgen eki aýdanda 100 qorǵaý mindettemesi toltyryldy. Jyl saıyn bul jumystarǵa 4 mıllıon teńge bólinedi. Aldyńǵy kezekte joıylyp ketýdiń aldynda turǵan eskertkishterdi qazý jumystary júrgiziledi. Jer ıeleri shyn máninde jerimnen aıyrylyp qalamyn dep qorqady. Osy ózekti másele. Kezinde eskertkishterdiń orny belgilenbesten jer jekege jalǵa berilgen. Qazirgi kúni sharýalar «eskertkishińdi alyp ket» dep aıtady. Ony biz qalaı alyp ketemiz? Jalpy óńirdegi eskertkishtiń naqty sany belgisiz.
- Eskertkish ornatý jumysyna toqtalsaq. Bıyl Aqtóbege kimderge eskertkish ornatylady?
- Bıyl Eset batyr, Jalańtós bahadúr, Bókenbaı batyr, zańger Naǵashybaı Sháıkenovke eskertkish ornatylady. Qazir Eset batyr eskertkishiniń orny talas bolyp tur. Batyr eskertkishin qala shetindegi jol jıegine qoıý usynyldy, kópshilik kelispeı otyr. Bókenbaı batyr men Eset batyr eskertkishi memlekettiń, ózgesi qor qarjysyna ornatylady. Sonymen qatar, birneshe eskertkishtiń ornyn aýystyrý týraly usynys komıssııada qaraldy. 
- Eskertkishtiń ornyn aýystyrýǵa bola ma?
- Qaladaǵy Lenın, Frýnze, Zınchenkonyń eskertkishi Ábilqaıyr han dańǵyly boıynda ashylatyn Tarıh skverine qoıylyp, Qýandyq Shańǵytbaev pen Tahaýı Ahtanov eskertkishin drama teatr mańyndaǵy saıabaqqa aýystyrý usynyldy. QR «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne ony paıdalaný týraly» Zańyna sáıkes, eskertkishterdiń ornyn aýystyrýǵa jáne ony ózgertýge tyıym salynǵan. Úsh jaǵdaıda oryn aýystyrýǵa bolady. Olar: eskirtkishtiń 70 paıyzdan astamy buzylsa, tarıhı-mádenı mánin tarıhı-mádenı qundylyǵy joǵaltsa, saqtalý jaǵdaıyn jaqsartý úshin oryn aýystyrsa. Oryn aýystyrý qala, oblys ákiminiń quzyrynda joq. Tek qana oblys ákiminiń usynysy negizinde oblys ákimi janyndaǵy tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi qorǵaý komıssııasynda qaralady. Saraptamalyq qorytyndysy jasalyp, Mádenıet jáne sport mınıstrligine jiberiledi. Komıssııanyń sheshimimen ǵana ornyn aýystyrady. Maman retinde aıtsam, eskertkishti ornynan aýystyrýǵa bolmaıdy. Ornatpas buryn bári komıssııada qaraldy, talqylandy. Máselen, Lenın, Frýnze eskertkishteri ekinshi ret oryn aýystyrady. Tipti, Pýshkın saıabaǵynda Azamat soǵysyna ornatylǵan eskertkish belgi bar. Sony qazamyz, súıekterdi alyp, basqa jerge jerleımiz deıdi. Oǵan halyqtyń pikirin bilip, qoǵamdyq tyńdaý ótkizý kerek. Ol usynys ta qaraldy. Tipti, Shyǵanaq Bersıevtiń eskertkishin alyp, sol kóshege qoıamyz dedi. Ázirge sońǵy eki usynys belgisiz kúıinde qalyp otyr.
- Áńgimeńizge raqmet.
