Aqtóbe mýzeıinde jádigerlerdi qalpyna keltirý jumysy qalaı júrgiziledi
AQTÓBE. KAZINFORM — Mýzeıdegi kóne jádigerler jyldar óte kele qunyn arttyra túsedi. Alaıda ony da kútip, baptap otyrý kerek. Kazinform tilshisi metall, teri, aǵash buıymdaryn saqtaýdyń qyr-syryn meńgergen sýretshi-qalpyna keltirýshi Nurbolat Ǵabbasovpen kezdesip, suhbat qurdy.
— Mýzeıge kelgen ár adam «qyzdyń jıǵan júgindeı» jınalǵan eksponattardy ret-retimen kórip, tanysa alady. Biraq onyń artynda úlken ujymnyń eńbegi tur. Sonyń ishinde sýretshi-qalpyna keltirýshi mamannyń úlesi qandaı?
— Ózim tarıhshy-fılolog mamanmyn. Soǵan qaramastan qurylysta eńbek ettim, keıin Aqtóbe oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde tórt jyl boıy qor bólimin basqardym. Qor bóliminde júrip eksponattardy saqtaý, olardyń qalpyn buzbaı jınaý, zertteýdi úırendim. Qazir mol tájirıbeniń arqasynda qalpyna keltirý salasyn meńgerip júrmin. Ári respýblıkalyq restavratorlardyń ortaq chatynda tájirıbe almasamyz. Buryn-sońdy kezdespegen jádigerge tap bolsaq, fotosyn túsirip, sol chatqa salyp jiberemiz. Olar kelip jasap bermeıdi, óz aqyl-keńesin ǵana beredi. Taǵy bir aıta keterligi, ár qalpyna keltirýshiniń óz ereksheligi, artyqshylyǵy bolady. Ol óziniń ǵana qolynan keletin dúnıeni, qunııany eshkimge ashyp aıtpaıdy.
— Endi qalpyna keltirý jumystaryna toqtalsaq… Qazir mýzeıdiń altyn qorynda, kópshilik nazaryna usynylǵan sórede qyz-kelinshekterdiń áshekeı buıymdary óte kóp. Onyń ishinde kúmisten jasalǵany, altynmen qaptalǵany da bar. Ár jádiger bir-birinen ótetindeı ádemi, erek. Dál sol qalpyn qalaı saqtap qalýǵa bolady?
— Iá, mýzeıdegi áshekeıler buryshynda syrǵa, saqına, belezik, qarsy ilgek, shashbaý sekildi buıymdar bar. Kúmis áshekeıler ýaqyt óte kele, árbir 4-5 jylda qaraıyp ketedi. Qaraıǵan soń ajarynan aıyrylady. Sondyqtan biz ony árbir 3-4 jyl saıyn tazalap otyramyz. Kúmisti tazartý ádisi ár alýan. Bastysy —zergerler jasaǵan oıý-órnekti, naqyshyn buzyp almaý kerek. Ol úshin tini jumsaq şetka paıdalanamyz. Sol şetkanyń kómegimen as sodasy, tis pastasy men asqyn totyǵynan (perekıs-red.) jasalǵan arnaıy qospany, suıyqtyqty paıdalanamyz. Tazarǵan soń jyltyratý úshin arnaıy pasta qoldanylady. Mine, osy satydan ótken áshekeı kim-kimdi bolsa da qyzyqtyrary sózsiz. Sonymen birge qolǵa alǵan áshekeıdiń qaı jerden tabylǵany, kimniń taqqany jáne metall quramy týraly jan-jaqty aqparat alamyz. Bul málimetter ǵylymı qyzmetkerdiń qolynda bolady. Odan ǵylymı keńes qalpyna keltirý týraly sheshim qabyldaıdy.
— Al teri buıymdaryn qalaı qalpyna keltirýge bolady?
— Teriden jasalǵan buıymdardyń ishinde at ábzelderiniń orny erekshe. Qaıystan órilgen qamshylar kóp tursa tas bolyp qatyp qalady. Qatty bolsa, synǵysh keledi. Ony jylqy maıymen maılaımyz. Jipsigen soń tazartyp, qaıta ilip qoıamyz. Ol tabıǵı ári ata-babamyz qoldanǵan tıimdi ádis.
— Altyn, kúmis emes, ózge de metall buıymdar kóp mýzeıde. Olardy da tazarta ma?
— Máselen qazir bolys, starshınalardyń medalin kelýshi nazaryna tórt satyda usynyp otyrmyz. Tórt saty, tazartýdyń tórt kezeńi. Bárin birdeı jyltyratyp qoımadyq, kómeski tartqany da bar. Al kózdi tabaqqa qarasaq kózdiń jaýyn alyp tur. Ony túgel tazartpadyq, tek jeńil qalpyna keltirdik. Sonyń ózinde altyn jalatylǵan tabaq birden kózge túsedi. Qasyq, pyshaq, túrli metaldan jasalǵan buıymdar uzaq saqtalsa qaraıyp, tartymsyz bolyp qalady. Al tazartyp tursa, ajary kiredi. Sondyqtan aptasyna bir ret qarap shyǵamyz. Keıin zaldyń mamandaryna tazartý kerek ekenin aıtamyz. Mamandar kelip ashyp, alyp, tazartýǵa jiberedi. Mýzeıde kompastyń temir buıymyn jyltyratyp qoıdyq. Al áınegi kómeski tartyp tur. Bul durys sheshim bolǵan sııaqty. Soǵys jyldaryndaǵy orden, medaldar da bar. Olar da ýaqyt óte kele tot basyp, jazýlary kórinbeı qalady. Eger tapsyrǵan urpaqtary kelip qarasa, tot basyp turǵanyn kórse, renish týýy múmkin. Sondyqtan oǵan da úlken jaýapkershilikpen qaraımyz.
— Aqtóbe oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde qazir kıiz úı úlgisi jasaqtaldy. Munyń qandaı ereksheligi bar?
— Mýzeıde qazaqtyń kıiz úıi bar. Ol kórme zalynda ári adamdardyń kirip, buıymdardy ustap kórýine shekteý qoıylǵan. Sondyqtan taǵy bir úlgisin jasaýǵa sheshim qabyldandy. Endi bul kórme zaly ǵana emes, salt-dástúrmen, ulttyq ónermen tanysýǵa múmkindik beretin burysh bolady. Mundaǵy shańyraqty ózim temirden ıip jasadym. Ýyqtary da ádettegiden uzyn boldy. Aǵashtardy janama kesip, jelimdep, keıin qaıysty orap, bekitip qoıdym. Sandyqsha, alasha, quraq kórpe, teriden tigilgen syrt kıimder, ulttyq aspap bári osy mýzeıdiń qoryndaǵy qundy dúnıe. Kıiz úıdi jasaqtaǵan kezde iriktep, tańdap, keıin oryndaryna qoıdyq. Qazir kózdiń jaýyn alar ádemi burysh shyqty.
— Mýzeıdegi eksponattardy ustap kórýge bolmaıdy. Bul saqtaý, qorǵaý sharasy bolar?
— Iá, jádigerdiń qundylyǵyn joǵaltyp almaýymyz kerek. Alaıda ekinshi kıiz úıdi jasaqtaǵan kezde jańa oı týdy. Bul oı kóp talqylanyp, usynys qabyldandy. Aldaǵy ýaqytta kıiz úıge kelýshiler eksponattardy ustap kórip, tórde ilýli turǵan dombyrany sherte alady. Dıirmen tartsa, toǵyzqumalaq oınatsa da bolady. Sóıtip qazaqtyń salt-dástúri men ónerin tanytýǵa múmkindik bar. Bir aıta keterligi, aspaptar, sonyń ishinde dombyra kóp tursa ishegi úzilip, keıde tıegi joǵalyp, qulaǵy synyp qalady. Al qaıta qalpyna keltirý ońaı sharýa emes. Ol úshin dombyradaǵy lakty alyp, tazartyp, oıý-órnegin qaıta salyp, aǵashy kóterilse almastyryp, qaıta jelimdep, retteımiz. Qulaǵynyń buraýyn da keltiremin. Tek bul aspapty osy kúıinde jıi qolǵa berýge bolmaıdy. Sheshimi — kelýshilerge arnap satyp alý. Bul aldaǵy ýaqytta iske asatyn jumys.
— Aqyldasamyz, keńes alamyz dep aıttyńyz… Kimder aqylshy…
— Kóbine Reseı, ózge de shetel restovratorlarynyń sheberlik sabaǵyna qatysamyz. Solardan keregin alamyz. Eń bastysy — óz-ózińdi damytyp otyrýyń kerek. Negizi birinshi kezekte kelýshiler kóretin eksponattardy qalpyna keltiremiz. Qordaǵy zattardy sodan keıin retteımiz. Bir oryndyqty qalpyna keltirý úshin matany ózge qaladan tapsyryspen aldyryp otyrmyz. Bul kóp ýaqytty qajet etedi. Ári meniń oıymda qalpyna keltirýshi qajetti zatty óziniń tańdaǵany durys. Qarap, ustap kórmese tapsyryspen aldyrǵan dúnıe túpnusqa emes, kóshirme bolýy múmkin. Mýzeı — bizdiń ótkenimizdiń, tarıhymyzdyń aınasy. Ár jádigerdi boıamasyz saqtaý, qaz-qalpynda usyný bizdiń mindet.
